به مناسبت سالگرد ارتحال علامه نجم الدین آیت الله حسن حسن زاده آملی رضوان الله علیه و اعلی الله مقامه الشریف، استاد محمد صادق عباسی آغوی از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار نشست دوره ای اساتید به بیان ابعاد گوناگون این شخصیت برجسته جهان اسلام پرداخت.

/270/260/20/

زندگی خانوادگی علامه

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: از سیره علمای بزرگ زیاد شنیده ایم. از فرزند بزرگ علامه رضوان الله علیه شنیدم که ایشان در امور خانوادگی بسیار رعایت می کردند و بسیار مراعات بودند چیزی نگویند که همسرشان ناراحت بشود. یک روز غذا شور شده بود؛ به مادر گفتیم که مادر غذا شور است. علامه اشاره کردند که چیزی به مادر نگویید و حتی اگر غذا شور باشد، بخورید. در زندگی خانوادگی بسیار نرم خو بودند و اخلاقشان بسیار خوب بود. بعضی از بزرگان در زندگی اجتماعی وجهه ای دارند که ممکن است در زندگی خانوادگی آن وجهه را نداشته باشند. اما علامه حتی در زندگی خانوادگی هم بسیار مراعات می کردند که علاوه بر سختی های زندگی با روحانیت، سختی مضاعفی برایشان ایجاد نشود

ابعاد شخصیتی علامه حسن زاده

استاد عباسی آغوی در ادامه بیان کرد: علامه حسن زاده آملی جامعیت خاصی داشتند. اینگونه نبود که در علوم حوزوی صرفا یک جهت خاصّ را پی گرفته باشند. در فقه و اصول به اجتهاد رسیدند و تا درجه مرجعیت نیز پیش رفتند؛ آما در سطح عمومی این را بیان نکردند. در علوم مختلف، حتی در علوم مهندسی، ریاضیات، هندسه هم تبحر داشتند. ایشان کتابی هم در مثلثات نگاشته بودند.

وی افزود: پدر بنده، استاد هادی عباسی خراسانی این ماجرا را نقل کردند: «خدمت علامه حسن زاده بودم. یکی از اساتید دانشگاه آمد و گفت به دنبال فردی به نام «حسن زاده» صاحب کتابی در مثلثات می گردم. علامه شرفیاب شدند. این استاد دانشگاه تهران بعد از گفتگو با علامه حسن زاده، به من گفتند: فکر نمی کردم که صاحب این کتاب، با این دقت و با این اتقان علمی، شخصی روحانی باشند.»

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: جامعیت علامه نکته ای است که به شدت باید به آن توجه داشت. امروزه شاهد آن هستیم که بسیاری از طلبه ها و اساتید جنبه هایی از علوم حوزوی را می گیرند و سایر علوم، مطرود واقع می شود. در حالی که علوم اسلامی باید به جامعیتش لحاظ بشود و کار بشود. البته منظور از جامعیت، جامعیت در عین عمق است. نه جامعیتی که سطحی باشد و نتوانیم به عمق لازم برسیم. علامه جامعیت به شدت بالایی در علوم مختلف داشتند؛ نکته ای است که طلاب و اساتید حوزه به آن توجه کنند.

وی اضافه نمود: نکته دوم  که باید از زندگانی علامه استفاده کنیم، آن است که ایشان از ابزارهای مختلف برای ارائه علوم خود استفاده می کردند. علامه آثار ادبی متعددی دارند. الهی نامه و دیوان اشعار ایشان از آن جمله است. علامه از هنرهای آئینی روز هم استفاده کردند؛ زبان شعر، زبان مناجات از ابزارهای تأثیرگزار است. این ابزار، به جهتی تأثیرگزارتر از ابزارهای دیگر بود که در حوزه و ادبیات حوزوی مرسوم بوده است.

استاد عباسی آغوی خاطرنشان کرد: یکی دیگر از چیزهایی که در آثار علامه و منش علامه گویا بود، «ساختار کتاب های علامه» است. وقتی به آثار علامه نگاه می کنیم، می بینیم که ساختار ارجاعات علامه به شدت علمی، به شدت، متقن و به شدت قابل استناد است. هر نقل قولی از هر اندیشمندی در آثار علامه حسن زاده، به صورت کامل و دقیق، بررسی شده و کاملا بر اساس نصّ صریح آن اندیشمند است که ما این نکته را تازه در شیوه های مقاله نویسی مدرن می بینیم؛ اما علامه از همان ابتدا آن را رعایت می کردند.

وی افزود: علامه کتابی دارند تحت عنوان «الحجج البالغه فی تجرّد النفس الناطقة» که آن را در سنّ 76 سالگی و در موضوع انسان شناسی و تجرد نفس نگاشته شده است. با اینکه این کتاب را در 76 سالگی نوشته اند، حاوی ارجاعات بسیار علمی است که همه بر آمده از آثار گوناگون علامه است.

استاد محمد صادق عباسی آغوی خاطرنشان کرد: نکته دیگر آنکه علامه حسن زاده رضوان الله علیه تا حتی سنین کهنسالی، دست به قلم بودند. یکی از ویژگی های برجسته ای است که در بسیاری از اندیشمندان اسلامی هم دیده ایم که تا روز پیش از وفاتشان نگارش داشته اند.

وی اضافه نمود: علامه آثار متعددی دارند؛ اما در اندیشمندانی که معاصر ما هستند، بیشترین آثار در زمینه انسان شناسی مربوط به علامه حسن زاده است. وقتی مکاتب مختلف و فیلسوفان مختلف در عصر معاصر را نگاه می کنیم، هیچ یک از آنها به اندازه علامه حسن زاده آملی در زمینه انسان شناسی قلم نزده است. ایشان آثار متعدد دارند؛ کتاب هایی از قبیل «عیون مسائل النفس»، «سرح العیون فی شرح العیون»، «دروس معرفت النفس»، «الحجج البالغه علی تجرد النفس الناطقه» از جمله آثار است. این آثار مختلفی که در زمینه انسان شناسی نوشته اند، پیرو همین مسأله است که چقدر انسان باید خود را خوب بشناسد. وقتی انسان خود را به خوبی شناخت است که عارف می شود. از این رو بوده است که رهبر معظم انقلاب از علامه به «عالم ربانی» یاد می کنند.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: توجه به بحث انسان شناسی در آثار علامه به شدت پر رنگ است. سرح العیون کتاب گرانسنگ و ارزشمند است و در زمینه انسان شناسی در مکتب حکمت متعالیه کتابی کاملتر از این کتاب نداریم. حتی نظرات اندیشمندان دیگر هم در این کتاب مورد بررسی قرار گرفته است.

استاد عباسی آغوی خاطرنشان کرد: نکته ای که در علامه حسن زاده آملی بسیار برجسته بوده است و اگر آن را بیان نکنیم، حقّ مطلب را در مورد ایشان بیان نکرده ایم، «عرفان» است. عرفان سالم برآمده از سخن اهل بیت و برآمده از قرآن را به ما نشان دادند. بعضی وقت ها رفتار علامه کاملا نشان دهنده عرفان صادق در مقابل عرفان کاذب بوده است. در عرفان صادق، ما مرید بازی نداریم. در عرفان صادق، ما کردارهای عجیب و غریب و جدا شدن از جمع نداریم. مواردی که در سیره علامه به خوبی می دیدیم. آنچه که علامه در آثارشان بیان کردند و به صورت بیانی در درس ها بیان کرده بودند، برآمده از کلام اهل بیت علیهم السلام بوده است.

وی افزود: علامه حسن زاده آملی با وجود اینکه آثار گوناگونی در موضوعات گوناگون دارند، آثار خاصی هم برای شاگردان خاصّ خود دارند که نکاتی را با رموز به آنها بیان می کنند. کتاب هایی همانند هزار و یک کلمه و صد و ده اشاره و دیگر آثار دارند که در آن، به علومی اشاره شده است که در حوزه شاید در آن موارد، استاد کمی وجود داشته باشد. در هزار و یک نکته و هزار و یک کلمه، بعضی از بخش هایی که نباید در دست هر کس بیفتد، در آن به رموز بیان شده است تا به دست هر کسی نیفتد.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: بارزترین ویژگی در زندگی علامه حسن زاده آملی آن است که ایشان خود را به طور کامل وقف کارهای علمی کرده است و آن را به بهترین شکل، به دیگران انتقال داده اند.

وی اضافه نمود: علامه حسن زاده آملی رضوان الله علیه به زبان های انگلیسی و فرانسوی هم مسلط بودند؛ تا به این ترتیب، بتوانند مستقیما به منابع اصلی در آن زبان رجوع کنند. و مطالب علمی را به نسل های بعدی منتقل نمایند.

استاد محمد صادق عباسی آغوی خاطرنشان کرد: علامه حسن زاده آملی رضوان الله تعالی علیه دیدگاه های خاصّ و ابتداعاتی نیز در زمینه های گوناگون از جمله انسان شناسی و تکامل برزخی داشتند که باید در جای خود، بیان بشود.

وی افزود: علامه حسن زاده آملی در زندگی خانوادگی و زندگی علمی الگوی بسیار خوبی هستند. آثار قلمی مختلفی دارند که هم در ساختار و هم در محتوا، نوین است. ایشان شیوه علمی را به خوبی رعایت کردند و  تا پایان حیاتشان جهاد علمی را ادامه دادند. بیشترین توصیه ایشان، ادعیه مأثور و تلاوت قرآن بوده است. اکیدا توصیه داشتند که از قرآن جدا نشوند؛ چه بحث تلاوت و چه حفظ و چه تفسیر قرآن.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: پدر ما استاد هادی عباسی خراسانی از شاگردان علامه حسن زاده آملی رضوان الله علیه بودند؛ و به این ترتیب ما رفت و آمد خانوادگی داشتیم؛ نام من را هم حضرت علامه معین کرده بودند. من در کار حفظ قرآن بودم و مسابقات مختلف قرآنی شرکت می کردم. پدرم از علامه سؤال کردند که آیا به حفظ قرآن ادامه بدهند یا به حوزه برود. علامه فرمودند: به حوزه برود؛ درس قرآن را یاد بگیرد؛ بعد از آن به ادامه حفظ قرآن هم خواهد رفت. به این ترتیب، هم نام من و هم ورود به حوزه من توسط علامه بوده است. علامه به درک قرآن و تفسیر و فهم قرآن بسیار تأکید داشتند.