استاد مصطفی سلیمانیان از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع «پاسخ به دکتر مدرسی طباطبایی» پرداخت.

/270/260/20/

 دل شیدا یا بیان شیوا

این استاد حوزه علمیه قم در این گفتگو در مقام پاسخ به دکتر مدرسی طباطبایی خاطرنشان کرد:

«جناب آقای دکتر مدرسی طباطبایی

با تقدیم سلام و ادب

احتراماً نامه شما را به یکی از محققان مشاهده کردم؛ گذشته از اظهار محبت­ ها و گله ­های دوستانه این نامه؛

گفتمش سلسله زلف بتان از پی چیست؟

گفت حافظ گله ­ای از (دل شیدا) می ­کرد

 نکاتی درباره­ نامه تقدیمتان می ­گردد:

1. شما در کتاب مکتب در فرآیند تکامل گفته ­اید اصل این کتاب را در آغاز پیروزی انقلاب و در پاسخ به اتهامِ غلو­آمیز بودن اعتقادات شیعیان و مناسب با شرایط آمریکا نوشته­ اید و تلاش شما برای نشان دادن تصویری معقول تر از آموزه­ های شیعه نسبت به امامت بوده است. ضمن تحسین این تلاش، به نظر می­ رسد دیگر نمی­­ توان این ادعا را در آستانه سال 2023 مطرح کرد؛ زیرا همانطور که شما در مراکز آموزشی و پژوهشی آمریکا شاهد بوده و هستید، امروزه مراکز متعدد علمی و پژوهشی از عمق اعتقادات شیعیان اطلاع دارند و با گسترش فضای مجازی و امکانات نرم افزاری و دسترسی به کتابخانه های متعدد، تقریباً چیزی از اعتقادات شیعیان از چشم دانشمندان متعدد شیعه پژوه مخفی نمانده است. پس نمی ­توان با کمرنگ نشان دادن مقامات اهل­بیت (علیهم السلام) اطمینان مجامع بزرگ علمی را جلب کرد.

تفسیری از امامت که مناسب فهم اضعف مامومین باشد، گرچه برای گفتگو­های شخصی و جزئی با اضعف مامومین مفید باشد، ولی برای طرح در مکتوبات علمی مناسب نیست؛ زیرا امروزه بررسی­های دانشمندانی مانند هانری­ کربن، اتان کلبرگ، فان فلوتن، آنه ماری شیمل و مستشرقان حوزه­ امامت و مهدویت، تفسیرهایی غیر از نظریه علمای ابرار را نشان می­ دهد و همین می ­تواند دیدگاه علمای ابرار را متهم به غیر دقیق بودن نماید.

2. درست است که حفظ وحدت در شرایط اجتماعی- دینی امروز مورد نیاز است، اما حفظ وحدت به معنی ارائه تفسیری کمرنگ از اعتقادات شیعیان نبوده و نیست. مرحوم آیت الله بروجردی در عین اینکه وحدت را با شیخ الازهر مطرح کرد، اما با تاسیس مرکز اسلامی هامبورگ سعی در ارائه تفسیری صحیح از دیدگاه امامیه داشت، کاری که از عهده (بیان شیوایِ) شهید بهشتی برآمد و بس. همچنین وحدت عملی که امام موسی صدر در لبنان، مرکز مذاهب و ادیان گوناگون پیگیری کرد باعث رشد اعتقادات خالص و محکم نسبت به شیعیان شد.

3.درباره­ اصطلاح عصمت و ده ­ها اصطلاح علمی دیگر (مانند تفاوت اصطلاح وجود و ماهیت در فلسفه کانت و فلسفه صدرا) زمینه­ برداشت اشتباه و ناصحیح وجود دارد، اما راه آن کوتاه آمدن از اعتقادات یا تغییر اصطلاح نیست، بلکه می­توان در ابتدا با توضیح صحیح و کافی، تفاوت اصطلاح­ها را مطرح نموده و اثبات کرد و سپس به مطرح کردن اصل مطلب پرداخت.

در ضمن بهتر است به جای پیشنهادِ استفاده از واژه (طهارت)، از واژه (تطهیر یا مطهّر) استفاده شود تا مطلبی خارج از الفاظ کریمه «و یطهّرکم تطهیراً» و مغایر با قواعد ادبی عرب مطرح نشده باشد.

4- در شیوه­ تبلیغی (و نه در شیوه علمی صرف) می ­توان مسلمانان نسل جدید را به تدریج با عقاید صحیح شیعه آشنا کرد و البته این تدریج مربوط به کمیت آموزه­ ها است و نه کیفیت آنها؛ پس می­ توان با مراجعه به کتاب (جرعه ای از دریا) تجربه­ ها و شیوه­ های متعدد و زیبا، در خصوص تبلیغ تفکر امامیه را از زبانِ دقیقِ نمونه دوران آیت الله شبیری زنجانی یاد گرفت و اجرا کرد.

5- آنچه به عنوان (بسیاری) و به طور ناقص از کلام شهید ثانی نقل شد دارای عبارت «لخفائها علیهم» نیز می باشد: «إنّ کثیراً منهم ما کانوا یعتقدون عصمتهم لخفائها علیهم بل کانوا یعتقدون أنّهم علماء أبرار». همچنین در این عبارت بعد از تعیین دقیق مرجِع ضمیر در (منهم) نیاز است به معنی دقیق (کثیراً) دقت شود تا تفاوت بین (کثیر) و (اکثر) مشخص شود؛ زیرا کثیر در مقابل واحد است که یطلق علی الاثنین فصاعداً و لا یبلغ حد النصف؛ و آن واژه (اکثر) است که یدل علی ما زاد علی النصف. برای تحقیق درباره واژه (کثیر) پیشنهاد می­شود به کتب الفروق اللغویه، حاشیه جونگی و حواشی ادبی تفسیر کشاف در ذیل آیه شریفه «و لقد ذرانا لجهنم کثیراً من الجن و الانس» مراجعه شود.

به هر حال شهید ثانی همان شخصیتی است که همچون شهید اول در فضای جبل عامل و اطراف آن در بین مذاهب گوناگون و حرکت­های تکفیری ضد شیعه، وحدت اسلامی را رقم زد و مفتی اعظم مذاهب خمسه شد و اعتقادات امامیه را با (بیانی شیوا) و مستحکم مطرح کرد.

6- آنچه درباره­ی تفویض و غلو از رجالی متبحر محقق خویی نقل کردید، از چند جهت مورد توجه است:

الف) در کتاب کلیات علم رجال، فصل هشتم، قسمت غلات و همچنین در آدرسی که از محقق خویی نقل کردید، چند نوع تفویض یا غلو مطرح شده است که محقق خویی نوع سوم را نه تنها انکار نکرده است بلکه چاره­ای از التزام اجمالی به آن نمی­بیند و می­فرماید: «الغلاة على طوائف . . . و منهم من لا يعتقد بربوبية أمير المؤمنين (علیه السلام) و لا بتفويض الأمور اليه و إنما يعتقد أنه (علیه السلام) و غيره من الأئمة الطاهرين ولاة الأمر و أنهم عاملون للّه سبحانه و أنهم أكرم المخلوقين عنده فينسب إليهم الرزق و الخلق و نحوهما- لا بمعنى إسنادها إليهم (علیهم السلام) حقيقة لأنه يعتقد أن العامل فيها حقيقة هو اللّه- بل كإسناد‌ الموت إلى ملك الموت و المطر إلى ملك المطر و الاحياء إلى عيسى (علیه السلام) كما ورد في الكتاب العزيز: و أحيى الموتى بإذن اللّه و غيره مما هو من إسناد فعل من أفعال اللّه سبحانه إلى العاملين له بضرب من الاسناد. و مثل هذا الاعتقاد غير مستتبع للكفر و لا هو إنكار للضروري فعدّ هذا القسم من أقسام الغلو نظير ما نقل عن الصدوق «قدس سره» عن شيخه ابن الوليد: إن نفي السهو عن النبي (صل الله علیه و آله و سلم) أول درجة الغلو. و الغلو- بهذا المعنى الأخير- مما لا محذور فيه بل لا مناص عن الالتزام به في الجمله.» التنقيح في شرح العروة الوثقى؛ الطهارة2، ص74.

ب) در جواب استفتائی از محضر محقق خویی مشخص می­شود که ایشان تفویض در تشریع، وساطت و وسیله بودن اهل بیت (علیهم السلام) و شفاعت و معجزه در تکوینیات را اجمالاً امری ثابت دانسته و پذیرفته است؛ و حال آنکه این موارد در نظریه (علمای ابرار) مورد تشکیک واقع شده اند:

سوال: هل تقبلون الروايات التي عقدها الكليني في «الكافي» في باب التفويض الى رسول اللّه (صلى اللّه عليه و آله و سلّم) و الى الأئمة (عليهم السّلام) في أمر الدين، و هل مراجعة النبي (صلى اللّه عليه و آله و سلّم) لربّه في أمر الصلاة و تخفيفها على أمته يجري مجرى التفويض أو الشفاعة؟

جواب: التفويض في التشريع إلى النبي (صلى اللّه عليه و آله و سلّم) في الشريعة أمر ثابت في الجملة، و سنن النبي (صلى اللّه عليه و آله و سلّم) في الدين أمر معروف، كتشريعه غسل الجمعة، و ليس التفويض مربوطا بأمر التكوين. و الثابت في التكوينيّات شفاعة النبي (صلى اللّه عليه و آله و سلّم) و وساطته، فان اللّه سبحانه يقول: وَ ابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ. نعم للنبي (صلى اللّه عليه و آله و سلّم) معجزة، يتصرّف في التكوين بإذن اللّه في موارد خاصة، و هذا أمر غير التفويض، و اللّه العالم. صراط النجاة (المحشى للخوئي)؛ ج‌3، ص: 449.

ج) اگر نظر محقق خویی همسو با دیدگاه علمای ابرار می باشد، چطور در کتاب سترگ معجم الرجال راویان متعددی را که روایات تفویض را نقل کرده­اند و اعتقادی بسیار فراتر از دیدگاه علمای ابرار دارند با تصریح به نقل این روایات، ثقه می­شمارند و روایات ایشان را تصحیح می کنند؟

د) برخی از نویسندگان نظریه علمای ابرار، اعتقاد به شفاعت را جزء موارد غلو حساب می­کنند و حال آنکه محقق خویی از خداوند متعال می­خواهد که با این اعتقاد زنده بماند و با این اعتقاد بمیرد و با این اعتقاد محشور شود:

و أما الالتزام بأنهم شفعاء عند اللّه و أن العباد يتوسلون بهم إلى اللّه و يجعلونهم شفعاءهم عنده (جل و علا) فهو المذهب الحق الصحيح نرجو أن نحيا عليه و نموت عليه و نحشر عليه إن شاء اللّه تعالى. تنقيح مباني العروة؛ كتاب الطهارة؛ ج‌2، ص: 206.

ح) محقق خویی در جای جای فقه الحدود در کتاب مبانی تکمله منهاج به مساله تفویض تشریعی ائمه به معنای صحیح آن اشاره کرده و آن را پذیرفته است؛ مباني تكملة المنهاج؛ ج‌41موسوعة، ص: 215 و 216 و 227 و 387.

و) همچنین اعتقاد محقق خویی که ائمه (علیهم السلام) و حضرت زهرا (علیها السلام) را بمنزله نفس پیامبر اکرم (صلوات الله علیه) می­داند با کدام قسمت از نظریه­ی علمای ابرار سازگار­ می باشد؟

علم من الخارج بالضرورة أنّ الأئمّة (عليهم السلام) و الصدّيقة الطاهرة (عليها السلام) بمنزلة نفس النبيّ (صلّى اللّه عليه و آله و سلم)، و أنّ حكمهم (عليهم السلام) حكمه (صلّى اللّه عليه و آله و سلم)، و كلّهم يجرون مجرى واحداً. مباني تكملة المنهاج؛ ج‌41موسوعة، ص: 321.

7- در اینجا مناسب است از شهیدِ بین المللیِ دی ماه سردار دل­ها حاج قاسم سلیمانی یادی شود، همو که در سرمای سکوت مدعیان حقوق بشر و گفتگوی تمدن ­ها، وحدت امامیه را نه فقط با اهل سنت بلکه با همه­ی بشریت و در میدان عمل نشان داد و تفکر ناب امامت را درباره­ (او نظیر لک فی الخلق) به همگان نشان داد و شیوایی این شیوه از معرفی تفکر امامیه آن چنان وحدت و همدلی ایجاد کرد که جناب پاپ، تشکر زبانی درباره­ی دفاع از ایزدیانِ عراق را کافی ندانست و با زیر پا گذاشتن پروتکل­ های دیپلماسیِ واتیکان، در بیت ساده و با صفای مرجعیتِ نجف حاضر شد؛ این چنین وحدت و همدلی نه در سایه نظریه علمای ابرار بلکه در پرتو اعتقاد به جایگاه ویژه اهل بیت (علیهم السلام) در سخت­ترین شرایط جنگی و تحریم و محاصره شکل گرفته است. بله شیوه مقاومت شیوه­ی دیگری از ارائه تفکر امامیه به جهان می­باشد که امروزه هزاران دلداده و پژوهشگر و تحلیل­گر با آن سپری می­کنند و این روش متفاوت از روش علمای ابرار است که قرار است شیعه­ای منفعل و بی­دُم و یال و در عرض یا کمتر از مذاهب دیگر را به جهان معرفی کند.

8. ضمن تحسین تلاش و پژوهش شما در مسائل علمی و حضور در دانشگاه­های آمریکا، پیشنهاد می­شود کمی از حالت دفاعی بیرون آمده و سوالات جدی خود را درباره­ی تفکر اومانیستی و لیبرالی غرب و ناکارآمدی آن  با متدی علمی و نو مطرح کنید و در طلیعه­ی سال 2023 شیوه­ای مناسب برای ارائه تصویری معقول­تر و قابل فهم­تر از آموزه­های امامیه پیدا کنید و با روشی نو و بیانی شیوا (به جای استناد ناقص به منابع تاریخی) حقیقت و ماهیت نوع نگاه تمدن غربی به مسائلی مانند زن، خانواده و حقوق بشر و تفاوت آن با ماهیت بی بدیل تفکر امامیه را یادآور شوید و با این روش به اثبات و تبیین تفکر امامیه بپردازید. در پایان موفقیت و سلامتی جنابعالی و همگان را از خداوند منّان خواستارم.

 مصطفی سلیمانیان؛ مؤلف کتاب مقامات امامان (در نقد نظریه علمای ابرار)