به مناسبت فرا رسیدن ماه مبارک رمضان، استاد محمد اسماعیل نوری از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع «روزه و فواید آن» پرداخت.

/270/260/20/

اشاره

این محقق حوزه علمیه در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد:: علاوه بر وظایفی که در طول سال، خدای حکیم و مهربان بر بندگانش واجب نموده، در ماه رمضان، تکلیف دیگری به نام «روزه» به آن افزوده که تمام مکلَّفین واجد شرایط باید به آن عمل کنند. در اینجا، ضمن معرفی روزه، به برخی از فواید آن اشاره می­کنیم تا بندگان خدا این تکلیف مقدس را با بصیرت و اشتیاق کامل انجام دهند.

مفهوم روزه

وی افزود: روزه که در زبان عربی به آن «صَوم» گفته می ‏شود، در لغت به معنی اِمساک و خودداری از انجام هر نوع کاری - اعمّ از خوردن، سخن گفتن، راه رفتن و امثال آن – است. و در شرع اسلام، به امساک و خودداری انسان با قصد و نیّت از خوردن و آشامیدن و... از اذان صبح تا اذان مغرب گفته می ­شود.» (مفردات الفاظ القرآن، راغب اصفهانی، تحقیق صفوان عدنان داودی، الدارالشامیه، بیروت- دارالقلم، دمشق،1412ق. ص 500)

استاد نوری خاطرنشان کرد: آیة الله مشکینی (ره) در تعریف «صوم» می ­گوید: «اِنَّهُ العَزمُ عَلَی تُرُوکٍ مُعَیَّنَةٍ نَهَاراً تَقَرُّباً، فَحَقِیقَتُهُ فِعلٌ قَلبِیٌّ وَهُوَ عِبَادَةٌ فَاعِلِیَّةٌ وَغَیرُهُ عِبَادَةٌ فِعلیَّةٌ، وَ عَلَی‌اَیٍّ فَهُوَ اَمرٌ اِرَادِیٌّ اِختِیَارِیٌّ؛ صوم عبارت است از تصمیم بر ترک چیزهای معیّن، در روز، به قصد تقرّب به خدا، پس حقیقت «صوم» یک عمل قلبی است و آن یک عبادت فاعلی (قائم به خود فاعل) است در حالی که بقیۀ عبادت­ها عبادت فعلی هستند، و به هر حال، «صوم» یک عمل ارادی و اختیاری است.»^[1]

به هر حال، حاصل معنی «صوم» یا «روزه» همان است که مراجع تقلید در رساله‏های عملیه نوشته‏اند: «روزه آن است که انسان، برای انجام فرمان خداوند عالم، از اذان صبح، تا اذان مغرب از چیزهایی که روزه را باطل می‏کند خودداری نماید» (توضیح المسائل مراجع(مطابق با فتاوای دوازده نفر از مراجع معظّم تقلید)،گردآورنده: بنی هاشمی، انتشارات اسلامی جامعه مدرسین، قم، چاپ1378ش، ج1، ص914، احکام روزه)

وی افزود: پس از اشاره به نیت روزه، نوشته ­اند: و برای آن که یقین کند تمام این مدت را روزه بوده، باید مقداری پیش از اذان صبح و مقداری بعد از اذان مغرب از انجام کاری که روزه را باطل می­ کند، خودداری نماید» (همان، مسألۀ1550)

نزول حکم وجوب روزه

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: حکم وجوب روزۀ ماه رمضان، در روز دوم ماه شعبان سال دوم هجرت با نزول آیات زیر از طرف خدا به پیامبر اسلام (ص) ابلاغ شده است. (مسار الشیعه، شیخ مفید، ضمن مجموعه نفیسه، مکتبه بصیرتی، قم،1396ق، ص 37. (73) و توضیح المقاصد، شیخ بهاء الدین عاملی، ضمن مجموعه نفیسه، مکتبه بصیرتی، قم،1396ق، ص 19، (531)؛ تقویم شیعه، عبد الحسین نیشابوری، دلیل ما، قم، چاپ نهم1388ش، ص 233)

﴿یَاأیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیکُمُ الصِّیَامُ کَمَا کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِن قَبلِکُم لَعَلَّکُم تَتَّقُونَ * أیَّاماً مَعدُودَاتٍ فَمَن کَانَ مِنکُم مَرِیضاً أو عَلَی سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِن أیَّامٍ أُخَرَ وَعَلَی الَّذِینَ یُطِیقُونَهُ فِدیَةٌ طَعَامُ مِسکِینٍ فَمَن تَطَوَّعَ خَیراً فَهُوَ خَیرٌ لَهُ وَأن تَصُومُوا خَیرٌ لَکُم اِن کُنتُم تَعلَمُونَ * شَهرُ رَمَضَانَ الَّذِی أنزِلَ فِیهِ القُرآنُ هُدیً لِلنَّاسِ وَبَیِّنَاتٍ مِنَ الهُدی وَالفُرقَانِ، فَمَن شَهِدَ مِنکُمُ الشَّهرَ فَلیَصُمهُ وَمَن کَانَ مَرِیضاً أو عَلَی سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِن أیَّامٍ أُخَرَ، یُرِیدُ اللهُ بِکُمُ الیُسرَ وَلاَ یُرِدُ بِکُم العُسرَ وَلِتُکمِلُوا العِدَّةِ وَلِتُکَبِّرُوا اللهَ عَلَی مَا هَدَکُم وَلَعَلَّکُم تَشکُرُونَ﴾ «ای کسانی که ایمان آورده‏اید، روزه بر شما نوشته شده، همان‏گونه که بر کسانی که قبل از شما بودند، نوشته شد، تا پرهیزکار شوید. چند روز معدودی را [باید روزه بدارید] و هر کس از شما بیمار یا مسافر باشد، تعدادی از روزهای دیگر را [روزه بدارد]. و بر کسانی که روزه برای آنها طاقت‏فرساست، [همچون بیماران مزمن و پیرمردان و پیرزنان] لازم است کفّاره بدهند: مسکین را اطعام کنند. و کسی که کار خیری انجام دهد، برای او بهتر است. و روزه داشتن برای شما بهتر است اگر بدانید. [روزه، در چند روز معدود] ماه رمضان است، ماهی که قرآن، برای راهنمایی مردم، و نشانه‏های هدایت، و فرق میان حقّ و باطل، در آن نازل شده است. پس آن کس از شما که در ماه رمضان در حضر باشد، روزه بدارد و آن کس که بیمار یا در سفر است، روزهای دیگری را به جای آن، روزه بگیرد، خداوند، راحتی شما را می‏خواهد نه زحمت شما، هدف این است که این روزها را تکمیل کنید و خدا را بر این که شما را هدایت کرده بزرگ بشمارید؛ باشد که شکرگزاری کنید.» (بقره/ 183 ـ 185)

وی افزود: علامه طباطبائی (ره) می‏گوید: از سیاق این سه آیه معلوم می­شود: هر سه با هم نازل شده‏ اند، زیرا «اَیَّاماً مَعدُودَاتٍ» که در آغاز آیۀ دوم آمده، (و منصوب بودن آن نیز بنا بر ظرفیّت و به تقدیر کلمۀ «فی» می‏ باشد)، متعلّق به کلمۀ «صیام» در آیۀ اوّل است، و جملۀ «شَهرُ رَمَضان» نیز در ابتدای آیۀ سوم با دو آیۀ قبلی ارتباط ناگسستنی دارد. (ر. ک: المیزان فی تفسیر القرآن، علامه سید محمدحسین طباطبایی، انتشارات جامعه مدرسین قم، چاپ پنجم، 1417 ق، ج 2، ص 4 و 8) در این آیه، کُتِبَ (نوشته شده) به معنی فُرِضَ (واجب شده) آمده یعنی این حکم حتمی است.

وی افزود: از آنجا که انجام این عبادتِ مهم، همراه با محرومیّت از لذایذ مادّی بوده و نیاز به استقامت و تحمّل سختی­ (به خصوص در فصل تابستان) دارد، تعبیرات مختلفی در آیۀ فوق به کار رفته که روح انسان را برای پذیرش این حکم آماده سازد.

الف. با خطاب «یَاأیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا»؛ «ای کسانی که ایمان آورده‏اید»، مؤمنان مورد خطاب اختصاصی خدا قرار گرفته‏اند که برای مؤمن لذّت فوق‏ العاده دارد؛ همان‏گونه که در حدیثی از امام صادق‌ (ع) نقل شده: «لَذَّةُ مَا فِی النِّدَاءِ اَزَالَ تَعَبَ الْعِبَادَةِ وَالْعَنَاءِ» خطابِ‌ ای­مؤمنان! چنان لذّتی برای مؤمنان دارد که سختی و مشقّت این عبادت را از بین برده است. (مجمع البیان فی تفسیر القرآن، فضل بن حسن طبرسی، انتشارات ناصر خسرو، تهران، چاپ سوم، 1372 ج 2، ص 490؛ فقه القرآن فی شرح آیات الاحکام، قطب الدین راوندی، کتابخانه انتشارات صدر، مرعشی نجفی، قم، چاپ دوم، 1405ق، ج 1، ص 72.)

ب. با جمله «کَمَا کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ» این حقیقت را بیان می‏کند که وجوب روزه، حکم اختصاصی شما مسلمانان نیست که به نظر شما مشکل آید، بلکه در امّت­های پیشین نیز این قانون بوده. روشن است که عمل به دستوری که برای همۀ امّت­ها بوده، آسان‏تر از دستوری است که تنها برای یک گروه خاص باشد.

و از این جمله، می‏فهمیم که روزه عبادتی است که در ادیان گذشته نیز بوده، و طبق روایتی از امیرمؤمنان‌علیه‌السلام اولین کسی که روزه بر او واجب شد، حضرت آدم‌ (ع) بود. (تفسیر صافی، فیض کاشانی (مولی محسن)، انتشارات صدر، تهران، چاپ دوم، 1415 ق، ج 1، ص 218.) ولی خصوصیات آن از لحاظ زمان، تعداد روز و کیفیّت آن برای ما معلوم نیست.

ج. با جمله «لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ»، فلسفۀ روزه و اثرات پربار این فریضۀ الهی را که صد در صد عاید خود روزه‏دار می‏شود، بیان کرده تا آن را یک حکم دوست ‏داشتنی و گوارا سازد؛ زیرا اگر مردم فواید یک عمل را بدانند، در انجام آن نشاط بیشتری از خود نشان خواهند داد.

چون آیات مرتبط با روزه قبلاً در مقاله­ای تحت عنوان «حکم وجوب روزه» تفسیر شده، در اینجا از تکرار آن خودداری کرده و علاقه­مندان را به مطالعۀ آن توصیه می­ کنیم. (ر. ک: مبلغان، شماره 142.)

لزوم پرهیز از پرخوری

استاد محمد اسماعیل نوری خاطرنشان کرد: یکی از شرایط تغذیۀ صحیح، پرهیز از افراط در خوردن است. کسی که می­ خواهد تغذیه ­اش صحیح و جسم و روحش سالم باشد، باید از پرخوری و از اسراف پرهیز نماید.

وی افزود: در قرآن کریم، خطاب به تمام اولاد آدم می­فرماید: ﴿يا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَ كُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ﴾«اى فرزندان آدم! زينت خود را نزد هر سجده­گاهی (در هر نمازی) با خود برداريد و بخوريد و بياشاميد و[لی] اسراف نكنيد كه خدا اسرف­کاران را دوست نمى ‏دارد.» (اعراف/ 31)

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: قرآن کریم، همیشه پس از تجویز استفاده از مواهب آفرینش، برای جلوگیری از سوء استفاده، توصيه به اعتدال می­کند. در این آیه نیز، پس از دستور به پوشیدن لباس و زینت به هنگام نماز و دستور به خوردن و آشامیدن، برای جلوگیری از تجمّل پرستى، اسراف و تبذير، بلافاصله ­فرمود: «ولى اسراف نكنيد كه خدا مسرفان را دوست نمى‏ دارد».

وی اضافه نمود: اسراف که یکی از گناهان کبیره است، مصادیق متعدد دارد، یکی از مصادیق آن، پرخوری است که بسیار خطرناک و مضر بر جسم، روح، دین و دنیای انسان می­ باشد. اما عکس آن یعنی: کم­ خوری و رعایت تعادل در خوراک، بسیار مفید است. همچنان که  از رسول خدا (ص) روایت شده:‏ «الْمَعِدَةُ بَيْتُ كُلِّ دَاءٍ، وَ الْحِمْيَةُ رَأْسُ كُلِّ دَوَاءٍ» معده، خانه و مرکز هر نوع درد است، و پرهیز و امساک، بالاترین داروهاست. (طب النبی، جعفر بن محمد مستغفرى، مکتبة الحیدریه، نجف، چاپ اول، 1385 ق، ص19؛ بحار الانوار، ج59، ص290)

راه نجات از پرخوری

استاد نوری خاطرنشان کرد: بهترین راه­ نجات از پر خوری، روزه­ است. طبق دستور خدای مهربان که در آیات فوق آمده، روزۀ ماه رمضان، بر تمام افراد مکلّفی که مسافر، مریض و عاجز نباشند، واجب است. در بقیۀ ماه­ها نیز (جز عید فطر و قربان)، روزه گرفتن مستحب است، مگر این که از جهتی حرام یا مکروه شده باشد.

فواید روزه

این استاد درس خارج حوزه در ادامه بیان کرد: روزه، فواید بسیاری از نظر جسمی، روحی، دنیوی و اخروی برای افراد روزه­دار و جامعۀ روزه­داران دارد. خدای مهربان، پس از بیان وجوب روزۀ ماه رمضان و بیان وظیفۀ مریض و مسافر در آیات فوق، می‏ فرماید: ﴿یُرِیدُ اللهُ بِکُمُ الیُسرَ وَلاَ یُرِیدُ بِکُمُ العُسرَ﴾ «خداوند، راحتی شما را می‏خواهد و زحمت شما را نمی ‏خواهد» یعنی، خداوند بنا ندارد بر شما سخت‏گیری کند، بلکه در همۀ امور، راحتی شما را می‏ خواهد. (بقره /185)

وي افزود: این جملۀ آیۀ شریفه، اشاره به این نکته است که روزه داشتن، گرچه در ظاهر یک نوع محدودیت و همراه با مشکلات است، امّا مقدمۀ راحتی و آسایش انسان از نظر معنوی و مادی و از نظر اخروی و دنیوی است. (ر. ک: تفسیر نمونه، مکارم شیرازی و همکاران، دارالکتب الاسلامیه، تهران،1384 ش، ج 1، ص 707)

 فواید روزه در کلام آیةالله جوادی آملی

استاد نوری خاطرنشان کرد: آیة الله جوادی آملی می­نویسد: «ماه مبارک رمضان فرصت مناسبی است برای پی بردن به اسرار عالم، باید به همان مقدار غذایی که نیروی انسان را تأمین کند بسنده کرد، هیچ کس با پرخوری به جایی نمی­رسد، در تعبیرات اخلاقی اسلام آمده است: «مَا مَلَأَ آدَمِيٌّ وِعَاءً شَرّاً مِنْ بَطْنٍ» انسان، هیچ ظرفی را به بدی ظرف شکم پر نکرده است»، شکم که پر شد، راه فهم مسدود می­شود، انسانِ پرخور هرگز چیز فهم نیست و هرگز به اسرار و باطن عالم پی نخواهد برد. (بحارالانوار، محمد باقر مجلسى، دار إحياء التراث العربي‏، بيروت‏،1403ق، ج63، ص330، مجموع حدیث چنین است: «مَا مَلَأَ آدَمِيٌّ وِعَاءً شَرّاً مِنْ بَطْنٍ، حَسْبُ الْآدَمِيِّ لُقَيْمَاتٌ يُقِمْنَ صُلْبَهُ، فَإِنْ غَلَبَ الْآدَمِيَّ نَفْسُهُ فَثُلُثٌ لِلطَّعَامِ وَ ثُلُثٌ لِلشَّرَابِ وَ ثُلُثٌ لِلنَّفَسِ»‏)

شکمبارگی، بی ­ارادگی و خمودی می ­آورد و رعایت اعتدال درخوردن، سلامت، طول عمر و نورانیت دل می­ بخشد. خوردن بیش از حدّ، هم روح را سرگرم می­ کند تا غذای زاید هضم شود، وهم بدن را به سوخت وساز بیشتری وادار می ­سازد و سرانجام انسان را زودتر از موعد از پا درمی ­آورد، نوعاً انسان­های پرخور، عمرطولانی ندارند» (حکمت عبادات، آیة الله عبدالله جوادی آملی، تنظیم حسین شفیعی، مرکز نشر اسراء، قم، چاپ سوم،1379ش، ص 127)

فواید اخروی روزه

وی افزود: از نظر معنوی و اخروی، شاید مهم­ترین فایدۀ روزه، ایجاد «تقوا» باشد؛ چون روزه، با ایجاد محدودیت­ موقّت به انسان مقاومت، قدرت اراده و توان مبارزه با حوادث سخت می ‏بخشد و غرایز سرکش را کنترل کرده و انسان را به مقام تقوا و پرهیزکاری می‏ رساند.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: جالب اینکه قرآن کریم، در پایان نخستین آیۀ مربوط به روزه، فرموده: ﴿لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ) (بقره /183) و در پایان آخرین آیه نیز پس از اشاره به برخی از احکام روزه و اعتکاف فرموده: ﴿لَعَلَّهُم یَتَّقُونَ﴾ (بقره /187) یعنی: در هردو آیه، هدف نهایی از روزه، «تقوا» معرفی شده. و این نشان می‏دهد که تمام این برنامه‏ها برای پرورش روح تقوا، خویشتن‏داری و ملکۀ پرهیز از گناه و احساس مسئولیت در برابر وظایف انسانی است. و همین مقام تقوا ست که موجب رهایی از عذاب و مقدّمۀ سعادت اخروی می‏ باشد.

وی اضافه نمود: به همین جهت، در روایات متعدّد، از روزه به عنوان سپر عذاب و سپر آتش دوزخ یاد شده است. حضرت علی‌(ع) ضمن بیان ارکان دین، می‏فرماید: «وَ صَومُ شَهرِ رَمَضَانَ فَإنَّهُ جُنَّةٌ مِنَ العِقَابِ» و روزه ماه رمضان سپری است در برابر مجازات اخروی. (نهج البلاغة (سخنان امیرمؤمنان ع)، سید رضی، تحقیق صبحي صالح، هجرت‏، قم‏، 1414 ق، خطبه110)

وی افزود: در روایت «صحیح» زراره، از امام باقر‌(ع) آمده است که آن حضرت ضمن بیان این مطلب که دین اسلام، روی پنج چیز (نماز، زکات، روزه، حج و ولایت اهل‏بیت‌ (ع) بنا شده، می‏فرماید: رسول خدا‌(ص) فرموده: «اَلصَّومُ جُنَّةٌ مِنَ النَّارِ» روزه سپری در برابر آتش دوزخ است. (الکافی، محمدبن یعقوب کلینی، تحقیق علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، دار الکتب الاسلامیه، تهران،1407.ج4، ص62، ح1؛ وسائل الشیعه، شیخ حرّ عاملی (محمد بن حسن)، آل البیت، قم، چاپ اول،1409، ج10، ص 395)

استاد نوری خاطرنشان کرد: بین این دو روایت، منافاتی وجود ندارد؛ زیرا یکی می‏گوید: روزه سپری است که انسان را از آتش دوزخ نگه می‏دارد و دیگری می‏گوید: از هر نوع عذاب اخروی نگه می‏ دارد. روزه، نه تنها موجب نجات از عذاب، بلکه سبب ورود به بهشت هم هست. چنان که در روایتی از امام صادق (ع) آمده است: «قَالَ أَبِي:‏ إِنَّ الرَّجُلَ لَيَصُومُ يَوْماً تَطَوُّعاً يُرِيدُ مَا عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ، فَيُدْخِلُهُ اللَّهُ بِهِ الْجَنَّةَ» پدرم فرمود: فردی، یک روز برای رضای خدا روزۀ مستحب می­گیرد، خدا اورا به بهشت می برد» (الكافي، ج4، ص63، ح 5)  این روایت، مربوط به روزۀ مستحب است، ثواب روزۀ واجب ماه رمضان، بیشتر از آن است.