به مانسبت فرا رسیدن ماه مبارک رمضان، استاد محمد اسماعیل نوری از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع «فواید دنیوی روزه» پرداخت.

/270/260/20/

فواید دنیوی روزه

این استاد درس خارج حوزه در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: علاوه بر فواید اخروی که بر روزه گرفتن مترتب است، روزه آثار دنیوی نیز دارد؛ آثار و فواید دنیوی روزه، از نظر جسمی و روحی، و آثار تربیتی و اجتماعی آن بر کسی پوشیده نیست. این حقیقت، در سخنان پیشوایان معصوم (ع) نیز به وضوح مشاهده می ­شود. همچنان که در روایتی از رسول خدا (ص) آمده: «صُومُوا تَصِحُّوا» روزه بگیرید تا سالم شوید. (بحار الانوار، ج59، ص267، ح45 و ج 93، ص 255.)

وی افزود: امیرمؤمنان (ع) فرموده: «لِکُلِّ شَیءٍ زَکَاةٌ وَزَکَاةُ البَدَنِ الصِّیَامُ» برای هر چیز زکاتی است و زکات بدن روزه است. (نهج البلاغه، حکمت 136) زکات، به دو معنی آمده: یکی رشد و نموّ و دیگری طهارت و پاکی. (مفردات الفاظ القرآن، راغب اصفهانی، ص380) و هر دو معنی در مورد روزه صادق است؛ زیرا روزه، هم موجب طهارت و پاکی بدن از آلودگی­ها و امراض گوناگون، و هم وسیلۀ رشد و تکامل مادّی و معنوی انسان است.

نقش روزه در حلّ مشکلات

استاد نوری خاطرنشان کرد: آیة الله جوادی آملی (مدّ ظلّه) در بارۀ نقش روزه در حل مشکلات می­ نویسد: «از آنجا که در مسیر زندگی دشواری و مشکلات وجود دارد، دستور داده ­اند: در شداید و مشکلات روزه بگیرید. یعنی اگر ما، در هر نمازی چند بار از خدای سبحان استعانت می­ کنیم و می گوییم: ﴿إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ﴾ راه کمک­رسانی را هم خدا بیان فرموده است. ولی این چنین نیست که بگوید: کمک کن! ما رایگان کمک برسانیم. اگر سخن از ﴿إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ﴾ است، راهش را هم قرآن به ما آموخته که: ﴿وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاة﴾ و این صبر به «صوم» تفسیر و تطبیق شده. و در حدیث آمده است که: «إِذَا نَزَلَتْ‏ بِالرَّجُلِ النَّازِلَةُ وَ الشَّدِيدَةُ فَلْيَصُمْ» (. الكافي، ج4، ص63،ح7)

 مجموع حدیث چنین است: (عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع‏ فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: ﴿وَ اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ﴾ قَالَ: اَلصَّبْرُ الصِّيَامُ، وَ قَالَ: إِذَا نَزَلَتْ‏ بِالرَّجُلِ النَّازِلَةُ وَ الشَّدِيدَةُ فَلْيَصُمْ؛ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَقُولُ: وَ اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ، يَعْنِي الصِّيَامَ.)

 هرگاه برای کسی مشکل یا حادثۀ خاصی  پیش آمد، باید برای دفع یا رفع آن روزه بگیرد ... این روزه چه نقشی دارد که مشکل را حل می­کند؟ انسان را به کجا می­رساند که بر مشکل پیروز می­شود؟! تازه این امساک ظاهری است؛ امّا روزه، حکمت­هایی دارد که روح را به مقام بالا می­رساند و روح بلند بر طبیعت فائق است. اگر کسی برای خدا روزه گرفت، چون کارها به دست اوست مشکل را حل می­کند ... باطن روزه به قدری نیرومند است که انسان را بر جهان طبیعت - به اذن خدا- پیروز می کند ... تا چه اندازه ما به باطن روزه می­پردازیم که نه تنها ظاهرمان روزه بگیرد و چیزی نخوریم و نیاشامیم؛ بلکه سرّ و درون ما هم روزه بگیرد؟ نگذاریم خاطره­ای در دل خطور کند که خدا نمی­پسندد.» (ر. ک: حکمت عبادات، ص137- 141)

فواید طبی روزه

استاد نوری خاطرنشان کرد: در طب امروز و در طب قدیم، اثر معجزآسای «امساک» در درمان انواع بیماری­ها به ثبوت رسیده و قابل انکار نیست. کم‏تر طبیبی پیدا می‏شود که در نوشته‏های خود به این حقیقت اشاره نکرده باشد؛ زیرا عامل بسیاری از بیماری­ها زیاده­روی در خوردن غذاهای مختلف است، چون مواد اضافى جذب نشده به صورت چربي­هاى مزاحم در نقاط مختلف بدن، يا چربى و قند اضافى در خون باقى مى‏ماند، اين مواد اضافى، در لابلاى عضلات بدن در واقع لجن­زارهاى متعفنى براى پرورش انواع ميكروبهاى بيمارى‏هاى عفونى است، و در اين حال، بهترين راه براى مبارزه با اين بيماری­ها نابود كردن اين لجن­زارها از طريق امساک و روزه است. روزه، زباله‏ها و مواد اضافى و جذب نشدۀ بدن را مى‏سوزاند، و در واقع بدن را «خانه تكانى» مى‏كند. (ر. ک: تفسیر نمونه، ج 1، ص 711 و 712)

وی اضافه نمود: یک دانشمند روسی به نام «الكسى سوفورين» مى‏ نويسد: درمان از طريق روزه فائدۀ ويژه‏اى براى درمان كم­خونى، ضعف روده‏ها التهاب بسيط و مزمن، دمل­هاى خارجى و داخلى، سلّ، اسكليروز، روماتيسم، نقرس، استسقاء، نوراستنى، عِرق النّساء، خراز (ريختگى پوست)، بيماری­هاى چشم، مرض قند، بيماری­هاى جلدى، بيماری­هاى كليه، كبد و بيماری­هاى ديگر دارد.

معالجه از طريق امساك اختصاص به بيماری­هاى فوق ندارد، بلكه بيماری­هايى كه مربوط به اصول جسم انسان است و با سلول­هاى جسم آميخته شده، همانند: سرطان سفليس، سلّ و طاعون را نيز شفا مى‏ بخشد. (روزه روش نوین برای درمان بیماری¬ها، الکسی سوفورین، ص65، طبق نقل تفسیر نمونه، ج1، ص712و713.)

وی افزود: شهید دکتر پاکنژاد نقل کرده­: در سال 1961میلادی یک جوان فیزیکدان از اهالی مسکو به نام «ولادیمیر بشکنتسو» پس از آنکه «فلج» شده بود، مدت چهل وپنج روز روزه گرفت  بهبودی یافت. و جریان توسط یکی از جراید مسکو منتشر و در مطبوعات جهان نیز منعکس گردید. (اولین دانشگاه و آخرین پیامبر، ،دکتر رضا پاك نژاد، کتابفروشی اسلامیه، تهران،1360ش، ج3، ص104)

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: بعضی از مردم خیال می­کنند: روزه، باعث زخم معده می­شود، در حالی این سخن فقط یک توهّم بی­ اساس است.

وی اضافه نمود: شهید پاکنژاد در این باره می­گوید: مراکز درمانی جهان که مبنای درمان خود را بر روزه­داری نهاده اند چنین مطلبی را که روزه ایجاد زخم ­کند تأیید نکرده اند... عوامل ایجاد کنندۀ زخم معده بسیارند و روزه از آن­ها نیست. (همان، ج11، ص193.)

و نیز می ­گوید: در حال روزه، ابتدا گرسنگی وگاهی نوعی تحریک عصبی و بعد ضعفی احساس می­شود، قند کبد به خون می­ریزد و چربی­های ذخیره و پروتئین­های عضلات و غدد و سلول­های کبدی آزاد و به مصرف می­رسند، یعنی: روزه تمام بافت­ها را شستشو می­دهد، چهار پنجم بیماری­ها که تخمیر غذا در روده است، با روزه اصلاح می­شود. و نیز در ماه روزه، عواطف رقیق­تر، هوش و حواس بیدارتر، ذوقیات لطیف­تر و حالات روحی نورانی تر و حضور قلب بیشتر می­شود. (همان، ص196.)

البته، پرخوری در شب­های ماه رمضان هم مضر است و کمترین ضررش این است که فواید درمانی روزه را کم می­کند.

استاد محمد اسماعیل نوری خاطرنشان کرد: از آیة الله محمدتقی بهجت (ره) نقل شده است: اگر انسان طعم گرسنگی را بچشد، در این صورت است که غذا برای او بسیار لذیذ خواهد بود و قدر این نعمت­ های الهی را بهتر خواهد دانست، از جمله شخص روزه­دار که افطار برایش بسیار لذت­بخش است، هم از نظر لذت جسمی و هم معنوی؛ البته، این در صورتی است که در افطار و سحری، نخوردن روز را تدارک نکند و آن­ قدر شکمش را پُر نکند که اصلاً گرسنگی را احساس نکند. (ر. ک: توصیه¬های پزشکی عارفان، محمد بستان، عطر یاس، قم،1395ش، ج2، ص46.)

وی افزود: دکتر جزایری می ­گوید: یکی از فواید روزه، تصفیۀ بدن و لاغر شدن است، ولی خوردن سحری زیاد از غذاهای چرب سبب می­ شود که از این عمل مفید، نتیجۀ معکوس بگیریم. اگر می­خواهید از روزه استفاده کنید؛ سحری جز میوه چیزی نخورید و شب هنگام افطار هرچه می­خواهید بخورید و بعد نتایج معجز آسای این عمل را ببینید. (اسرار خوراکی ها، دکتر غیاث الدین جزایری، انتشارات امیر کبیر، تهران، چاپ چهلم،1391 ش، ص 139.)

وی اضافه نمود: لازم به یاد آوری است که: انسان نباید روزه یا عبادت­های دیگر را برای فواید آن انجام دهد، بلکه باید با اخلاص و فقط برای اطاعت از فرمان الهی و به نیت تقرّب به خدا انجام دهد تا مورد قبول خدا واقع شود و فواید دیگر نیز در ضمن آن خواهد بود.

حکمت گردش ماه روزه

استاد محمد اسماعیل نوری خاطرنشان کرد: ممکن است بعضی از مردم گمان کنند: اگر ماه روزه به ماه شمسی قرار داده می­شد، بهتر بود، مردم هرسال در یک فصل معین روزه می­ گرفتند. در پاسخ باید گفت: روزۀ هر فصل، فواید خاص خودش را دارد، برای رسیدن به فواید روزۀ تمام فصول سال باید زمان روزه به تدریج تغییر کند، تا یک مسلمان در عمر خود از فواید روزۀ تمام فصول سال بهره­ مند شود.

وی افزود: شهید دکتر پاکنژاد، می ­گوید: در گردش بودن روزۀ ماه رمضان همانند در گردش بودن آسمان­ها ارزشمند است. و پس از بررسی فواید آن، نتیجۀ بررسی خود را در هشت ماده بیان کرده که با توصیه به مطالعۀ کتاب او،به سه مورد از آن­ها اشاره می­ کنیم. (ر. ک: اولین دانشگاه و آخرین پیامبر، ج3، صص41-62.)

1. در زمستان، میوه و سبزیجات یا نیست یا اگر هست مواد مفید آن در اثر کهنگی کاسته شده؛ و لذا هر سال بدنِ محرومیت کشیده را به گرسنگی واداشتن یک نوع انتحار نامطبوع تدریجی است.

2. در تابستان بسیاری از مواد از راه عرق و غیره دفع می شود، اگر هر سال روزه، در این فصل باشد، دفع مواد از یک­ طرف و وارد نشدن عناصر لازم به علت روزه از طرف دیگر، بدن را با صدمات فیزیولژیکی مواجه خواهد ساخت.

3. به دلیل اثرات گوناگون و متغیر زمان و مکان بر بدن که هر دو در گردشند، لازم است روزه نیز در گردش باشد، و توقف بدن روزه دار برای همیشه در یک ماه ثابت، باعث تشدید اثر متقابل آفاق و انفس بر یکدیگر است. (ر. ک: همان، ص61 و62.)

سحری خوردن

این استاد درس خارج حوزه در ادامه بیان کرد: برای روزه ­دار توصیه شده که سحری خوردن را ترک نکند، همچنان که به استغفار و قرائت برخی از سوره­های قرآن نیز در وقت سحر توصیه شده است. (ر. ک: زادالمعاد، علامه مجلسی، مؤسسه أعلمی، بيروت‏،1423 ق‏، ص 84.)

وی افزود: از رسول اكرم (ص) روایت شده: «لَا تَتْرُكُ أُمَّتِی السَّحُورَ وَ لَوْ بِتَمْرَةٍ» امت من سحری خوردن را ترک نمی­کنند اگرچه با یک خرما باشد. (زاد المعاد، ص84.)

و در حدیث دیگر از آن حضرت آمده: «اِنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَ مَلَائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى الْمُسْتَغْفِرِينَ‏ بِالْأَسْحَارِ وَ الْمُتَسَحِّرِينَ، فَتَسَحَّرُوا وَ لَوْ بِشَرْبَةٍ مَاءٍ، وَ أَحْسَنُ السَّحُورِ التَّمْرُ وَ الْقَوُوتُ» خدا و فرشتگانش بر استغفار کنندگان در سحرها و سحری خورندگان درود می ­فرستند، پس سحری بخورید اگرچه با یک جرعه آب باشد، و بهترین سحری خرما و قاووت است» (همان، ص 84 و 85)

به سند موثق از امام صادق (ع) روایت شده: «أَفْضَلُ سَحُورِكُمُ السَّوِيقُ وَ التَّمْرُ» بهترین سحری شما سویق و خرماست. (وسائل الشيعة، ج10، ص146، ح13066. سویق و قاووت، نوعی آردی است که از حبوبات بو داده شدۀ مثل گندم و جو و...، تهیه می¬شود. (ر. ک: تاج العروس من جواهر القاموس، محمد مرتضی حسينی زبيدی، دارالفكر، بيروت‏،1414ق)

دعای وقت افطار

این استاد درس خارج حوزه در ادامه بیان کرد: در وقت افطار نیز مثل وقت سحر، به دعا و استغفار توصیه شده است. از رسول خدا (ص) روایت شده: «هر بنده­ای که روزه بگیرد و موقع افطار بگوید: «يَا عَظِيمُ يَا عَظِيمُ، أَنْتَ إِلَهِي لَا إِلَهَ لِي غَيْرُكَ، اِغْفِرْ لِيَ الذَّنْبَ الْعَظِيمَ، إِنَّهُ لَا يَغْفِرُ الذَّنْبَ الْعَظِيمَ إِلَّا الْعَظِيمُ» از گناه پاک می­شود، مثل روزی که از مادر متولد شد». (زادالمعاد، ص85.)

روایت شده که: اميرمؤمنان (ع) هنگام افطار به زانو می­نشست، وقتی که سفره باز می­شد می­گفت: «بِسْمِ اللَّهِ، اَللَّهُمَّ لَكَ صُمْنَا، وَ عَلَى رِزْقِكَ أَفْطَرْنَا، فَتَقَبَّلْهُ مِنَّا، إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ» (زاد المعاد، ص 85.)

از امام حسن مجتبی (ع) روایت شده: «هر روزه­دار به هنگام افطار یک دعای مستجاب دارد،‏ پس در اولین لقمه بگو: «بِسْمِ­اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ‏، يَا وَاسِعَ الْمَغْفِرَةِ! اِغْفِرْ لِي» هر کس آن را هنگام افطار بگوید، آمرزیده می­ شود»

از امام موسى کاظم (ع) روایت شده: «هنگام افطار بگو: «اَللَّهُمَّ لَكَ صُمْتُ وَ عَلَى رِزْقِكَ أَفْطَرْتُ وَ عَلَيْكَ تَوَكَّلْتُ» به اندازۀ ثواب تمام روزه­داران آن روز، برای تو نیز ثواب نوشته می­شود» (إقبال الأعمال، ابن طاووس، (على بن موسى‏)، دار الكتب الإسلاميه‏، تهران‏، 1409 ق‏ج1، ص116، همین مضمون از امام رضا (ع) نیز روایت شده، (زادالمعاد، ص 85)

افطار با شیرینی طبیعی

استاد محمد اسماعیل نوری خاطرنشان کرد: توصیه شده که شروع افطار روزه­دار با خرما یا کشمش یا با شیرینی طبیعی دیگر، با شیر و یا با آب نیم ­گرم باشد. جابربن یزید جعفی می­ گوید: از امام باقر (ع) شنیدم می­فرمود: رسول خدا (ص) با «أَسْوَدَيْن = دو مادّۀ سیاه» افطار می­کرد. عرض کردم: منظور تان از دومادۀ سیاه چیست؟ فرمود: «اَلتَّمْرُ وَ الْمَاءُ، وَ الزَّبِيبُ وَ الْمَاءُ، وَ يَتَسَحَّرُ بِهِمَا» منظورم خرما با آب، و مویز با آب است؛ و با آن­ها سحری هم می­خورد. (وسائل الشيعة، ج10، ص146، ح13067.)

از رسول خدا(ص) روایت شده: «مَنْ أَفْطَرَ عَلَى تَمْرَةِ حَلَالٍ، تُضَاعَفُ ثَوَابُ صَلَاتِهِ أَرْبَعُمِائَةِ مَرَّةٍ» هرکس با خرمای حلال افطار کند، ثواب نمازش چهار صد برابر می­ شود. (زاد المعاد، ص86؛ اقبال الاعمال، ج1، ص114 (با تفاوت جزئی)

و در روایت دیگر آمده که رسول خدا (ص) افطارش را با شیرینی مثل خرما و حلوا و امثال آن­ها و با آب گرم شروع می­کرد و می­فرمود: «اَلْمَاءُ الْفَاتِرُ، يُنَظِّفُ الْمَعِدَةَ، وَ يُقَوِّي الْحَدَقَةَ وَ يَزِيدُ الْبَصَرَ، وَ يَغْسِلُ الذُّنُوبَ، وَ يُسَكِّنُ الْعُرُوقَ، وَ يُلَاشِي الصَّفْرَاءَ الْغَالِبَةَ، وَ يَدْفَعُ الْبَلْغَمَ، وَ يُطْفِئُ الْحَرَارَةَ، وَ يُزِيلُ الصُّدَاعَ» آب نیم­ گرم، معده را پاک می ­کند، حدقۀ چشم را تقویت کرده و نور آن را می­افزاید، آلودگی­ها را می­شوید، رگ­ها را آرام سازد، غلبۀ صفرا را از بین می­برد، بلغم را دفع می­کند، حرارت را خاموش و صداع (سردرد شدید) را زایل می­کند. (زاد المعاد، ص86.)

و روایت شده که: امیرمؤمنان (ع)، افطار با شیر را دوست داشت. (همان.)

فواید افطار با خرما و کشمش

استاد محمد اسماعیل نوری خاطرنشان کرد: تمام چیزهایی که در اسلام برای افطاری توصیه شده، فوایدی دارند، ولی فواید خرما و کشمش، به خصوص خرما، بیشتر است. شهید دکتر پاکنژاد، بیست و چهار فایده برای افطار با خرما بیان کرده که برخی از آنها در کشمش هم وجود دارد. ضمن توصیه به مطالعۀ کتاب ایشان، به خلاصۀ چند فایده اشاره می ­کنیم:

1. افطار با خرما و کشمش، شروع با غذای خام است، و چون بدن  انسان غذای خام را بهتر می­پذیرد، باعث جلوگیری از زیاد شدن گلبول­های سفید و ورم امعاء می­شود.

2. خرما و کشمش، سرشار از ویتامین­ها و بسیاری از مواد معدنی و عناصرمفیدند.

 3. میوه­ها را باید تازه خورد، خرما در فصل خود تازه است و در غیر فصلش نیز کهنگی بر آن اثر نمی­گذارد، و کشمش هر چه کهنه تر شود، اسید موجود در آن به شیرینی تبدیل می­گردد؛ لذا افطار با این دو، در هر فصل یک نوع تازه خوری است.

4. چون قند خرما و کشمش، سریع جذب می­شود، افطار باآن­ها، از پرخوری جلوگیری می­کند.

5. در خرما، مواد معدنی کاتالیزور وجود دارد که برای عمل هضم و جذب کمک می­کند.

6. خرما، قند خود را زودتر به بدن می­رساند، و در آن­ گلوکز وجود دارد که سازگارترین نوع قند با بدن انسان محسوب می­شود.

7. جبران کنندۀ از دست رفته­ها ­هست؛ زیرا وقتی که پس از گرسنگی، قند خون پائین افتاد، آدرنالین ترشح می­شود که ذخیرۀ قند را وارد عمل سازد، و ترشح مرتب آدرنالین مزاحم افراد مبتلا به فشار خون است و خرما آن را تنظیم می­کند.

8. خرما، رساننده است، نه برداشت کننده یعنی: برای هضم و جذب، عناصر مفید را از بین نمی­برد.

 9. خرما، قدرت دفاعی بدن را بالا می­برد؛ زیرا هم انرژی می­رساند هم مانع از تجمع چربی می­شود. و روده ها را پاك و سموم را دفع می­نماید.

10. اصلاح کنندۀ مزاج است؛ تا کنون گمان می­کردند مواد سلولزی به بدن جذب نمی­ شوند، اما امروز می­گویند در محیط روده­ها باکتری­هائی هست که سلولزها را هم حل می کنند لذا مقداری از مواد سلولز به وسیلۀ روده­ها جذب می­شود و قسمت دیگر که قابل جذب نیست دو فایده دارد:  یکی این­که مدفوع را از حالت مایعی در می­آورد و با حجم خود روده ها را پاك می­کند، و فایدۀ دیگر آن­که مقدار زیادی از سموم روده­ها را جذب و با خود به خارج دفع می کند.

11. خرما، با داشتن موادی چون انسولین، مساعد لوزالمعده است.

12. خرما، ضد سرطان است.­

13. خرما، در افکارانسان، اثر فوق العاده دارد. (ر. ک: اولین دانشگاه و آخرین پیامبر، ج3، ص117-131و ج11، ص197- 199)