استاد فرهاد فتحی از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع «پاسخی به نواخباری ها» پرداخت.

/270/260/20/

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: ین روزها عده ای به اسم اخباری، که حقیقتا آبروی بزرگان اخباری مانند صاحب حدائق را هم این جماعت برده اند، در فضای مجازی مشغول فعالیت هستند که نه اخبار دیده اند و نه اصول، و نه از مرام و مکتب محدثین و اصولیون و اخباریون مطلع هستند.

وی افزود: لازم است تا مؤلفه های فکری شیخ کلینی را در باب عقل و ظواهر کتاب و اجماع از کتاب کافی شریف مطرح کنیم تا مشخص شود از کلینی این افراد تا کلینی واقعی یک کلینی فاصله است.

وی افزود: در باب عقل کلمات ایشان اینگونه است.

1- عقل حجت باطنی است و پیامبران و ائمه اطهار علیهم السلام حجت ظاهری هستند. ( ص ۳۵)

«يَا هِشَامُ إِنَّ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حُجَّتَيْنِ حُجَّةً ظَاهِرَةً وَ حُجَّةً بَاطِنَةً فَأَمَّا الظَّاهِرَةُ فَالرُّسُلُ وَ الْأَنْبِيَاءُ وَ الْأَئِمَّةُ ع وَ أَمَّا الْبَاطِنَةُ فَالْعُقُول‏»

۲. انسان به وسیله عقل خالق خود را می شناسد. ( ص ۶۶)

«عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ عَبْدِ اللَّهِ الْبَزَّازِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَمَّادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع فِي حَدِيثٍ طَوِيلٍ‏ إِنَّ أَوَّلَ الْأُمُورِ وَ مَبْدَأَهَا وَ قُوَّتَهَا وَ عِمَارَتَهَا الَّتِي لَا يُنْتَفَعُ بِشَيْ‏ءٍ إِلَّا بِهِ الْعَقْلُ الَّذِي جَعَلَهُ اللَّهُ زِينَةً لِخَلْقِهِ وَ نُوراً لَهُمْ فَبِالْعَقْلِ عَرَفَ الْعِبَادُ خَالِقَهُمْ وَ أَنَّهُمْ مَخْلُوقُونَ وَ أَنَّهُ الْمُدَبِّرُ لَهُمْ وَ أَنَّهُمُ الْمُدَبَّرُونَ وَ أَنَّهُ الْبَاقِي وَ هُمُ الْفَانُونَ وَ اسْتَدَلُّوا بِعُقُولِهِمْ عَلَى مَا رَأَوْا مِنْ خَلْقِهِ مِنْ سَمَائِهِ وَ أَرْضِهِ وَ شَمْسِهِ وَ قَمَرِهِ وَ لَيْلِهِ وَ نَهَارِهِ وَ بِأَنَّ لَهُ وَ لَهُمْ خَالِقاً وَ مُدَبِّراً لَمْ يَزَلْ وَ لَا يَزُولُ وَ عَرَفُوا بِهِ الْحَسَنَ مِنَ الْقَبِيحِ وَ أَنَّ الظُّلْمَةَ فِي الْجَهْلِ وَ أَنَّ النُّورَ فِي الْعِلْمِ فَهَذَا مَا دَلَّهُمْ عَلَيْهِ الْعَقْلُ قِيلَ لَهُ فَهَلْ يَكْتَفِي الْعِبَادُ بِالْعَقْلِ دُونَ غَيْرِهِ قَالَ إِنَّ الْعَاقِلَ لِدَلَالَةِ عَقْلِهِ الَّذِي جَعَلَهُ اللَّهُ قِوَامَهُ وَ زِينَتَهُ وَ هِدَايَتَهُ عَلِمَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَ أَنَّهُ هُوَ رَبُّهُ وَ عَلِمَ أَنَّ لِخَالِقِهِ مَحَبَّةً وَ أَنَّ لَهُ كَرَاهِيَةً وَ أَنَّ لَهُ طَاعَةً وَ أَنَّ لَهُ مَعْصِيَةً فَلَمْ يَجِدْ عَقْلَهُ يَدُلُّهُ عَلَى ذَلِكَ‏ وَ عَلِمَ أَنَّهُ لَا يُوصَلُ إِلَيْهِ إِلَّا بِالْعِلْمِ وَ طَلَبِهِ وَ أَنَّهُ لَا يَنْتَفِعُ بِعَقْلِهِ إِنْ لَمْ يُصِبْ ذَلِكَ بِعِلْمِهِ فَوَجَبَ عَلَى الْعَاقِلِ طَلَبُ الْعِلْمِ وَ الْأَدَبِ الَّذِي لَا قِوَامَ لَهُ إِلَّا بِهِ.»

۳. ایشان بدون تکیه بر روایت می گوید اگر جاهل عذاب نشود، موجب از بین رفتن دین می شود و ارسال رسل و انزال کتب لغو خواهد بود. (ص ۱۱)

«فلو كانت الجهالة جائزة لأهل الصحّة و السلامة لجاز وضع التكليف عنهم و في جواز ذلك بطلان الكتب و الرسل و الآداب، و في رفع الكتب و الرسل و الآداب‏ فساد التدبير»

۴. کلینی کتاب خود را با کتاب العقل شروع می کند و می گوید عقل همان محور معرفت است و عقاب و ثواب با او معنا پیدا می کند. (ص ۱۹)

«و أوّل ما أبدأ به و أفتتح به كتابي هذا كتاب العقل، و فضائل العلم، و ارتفاع درجة أهله، و علوّ قدرهم، و نقص الجهل، و خساسة أهله، و سقوط منزلتهم، إذ كان العقل هو القطب الّذي عليه المدار و به يحتجّ و له الثواب، و عليه العقاب، [و اللّه الموفّق‏].»

وی افزود: محدث کلینی در صفحه ۱۵ قرآن را منبع دین شناسی معرفی می کند و جاهای مختلفی مانند باب الفیء و الانفال صفحه ۷۱۴ به ظواهر قرآن استناد می کنند. پس مخالفت مرحوم کلینی با ظواهر قرآن هم تهمتی بیش نیست و خلاف کتاب کافی است.

«بَابُ الْفَيْ‏ءِ وَ الْأَنْفَالِ وَ تَفْسِيرِ الْخُمُسِ وَ حُدُودِهِ وَ مَا يَجِبُ فِيهِ‏

إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى جَعَلَ الدُّنْيَا كُلَّهَا بِأَسْرِهَا لِخَلِيفَتِهِ حَيْثُ يَقُولُ لِلْمَلَائِكَةِ- إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً فَكَانَتِ الدُّنْيَا بِأَسْرِهَا لآِدَمَ وَ صَارَتْ بَعْدَهُ لِأَبْرَارِ وُلْدِهِ وَ خُلَفَائِهِ فَمَا غَلَبَ عَلَيْهِ أَعْدَاؤُهُمْ ثُمَّ رَجَعَ إِلَيْهِمْ بِحَرْبٍ أَوْ غَلَبَةٍ سُمِّيَ فَيْئاً وَ هُوَ أَنْ يَفِي‏ءَ إِلَيْهِمْ بِغَلَبَةٍ وَ حَرْبٍ وَ كَانَ حُكْمُهُ فِيهِ مَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى‏ «وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ‏ مِنْ شَيْ‏ءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ‏ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِي الْقُرْبى‏ وَ الْيَتامى‏ وَ الْمَساكِينِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ» (انفال: 42) فَهُوَ لِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِقَرَابَةِ الرَّسُولِ فَهَذَا هُوَ الْفَيْ‏ءُ الرَّاجِعُ وَ إِنَّمَا يَكُونُ الرَّاجِعُ مَا كَانَ فِي يَدِ غَيْرِهِمْ فَأُخِذَ مِنْهُمْ بِالسَّيْفِ»

استاد فتحی در ادامه بیان کرد: ایشان در باب وصیت صفحه ۵۱۰ به اجماع استناد می کنند. پس اجماع مخصوص اصولیون نیست؛ گرچه برخی اصولیون اجماع را قبول ندارند؛ ولی به هر حال، اجماع مختص اصولی نیست تا به آنها خرده بگیریم.

«بَابُ بَيَانِ الْفَرَائِضِ فِي الْكِتَابِ‏

- إِنَّ اللَّهَ جَلَّ ذِكْرُهُ جَعَلَ الْمَالَ كُلَّهُ لِلْوَلَدِ فِي كِتَابِهِ ثُمَّ أَدْخَلَ عَلَيْهِمْ بَعْدُ الْأَبَوَيْنِ وَ الزَّوْجَيْنِ فَلَا يَرِثُ مَعَ الْوَلَدِ غَيْرُ هَؤُلَاءِ الْأَرْبَعَةِ وَ ذَلِكَ أَنَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ قَالَ‏ يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ‏ فَأَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى أَنَّ اللَّهَ أَرَادَ بِهَذَا الْقَوْلِ الْمِيرَاثَ فَصَارَ الْمَالُ كُلُّهُ بِهَذَا الْقَوْلِ لِلْوَلَدِ ثُمَّ فَصَّلَ الْأُنْثَى مِنَ الذَّكَرِ فَقَالَ- لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ (نساء: 11) وَ لَوْ لَمْ يَقُلْ عَزَّ وَ جَلَ‏ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ‏ لَكَانَ إِجْمَاعُهُمْ عَلَى مَا عَنَى اللَّهُ بِهِ مِنَ الْقَوْلِ يُوجِبُ الْمَالَ كُلَّهُ لِلْوَلَدِ الذَّكَرُ وَ الْأُنْثَى فِيهِ سَوَاءٌ فَلَمَّا أَنْ قَالَ‏ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ‏ كَانَ هَذَا تَفْصِيلَ الْمَالِ وَ تَمْيِيزَ الذَّكَرِ مِنَ الْأُنْثَى فِي الْقِسْمَةِ وَ تَفْضِيلَ الذَّكَرِ عَلَى الْأُنْثَى فَصَارَ الْمَالُ كُلُّهُ مَقْسُوماً بَيْنَ الْوُلْدِ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ‏»

وی اضافه نمود: این جماعت می گویند فقاهت و فتوا امر جدیدی است و در زمان معصوم و محدثین اول (محمدون ثلاث)، فقاهت (استنباط احکام از ثقلین و بیان آن به زبان عرفی) وجود نداشته است. در حالی که در رجال نجاشی در احوالات ابان بن تغلب می خوانیم که حضرت باقر علیه السلام به او فرمودند: در مسجد مدینه بشین و فتوا بده و من دوست دارم امثال تو را در بین شیعیان ببینم

«7 أبان بن تغلب بن رباح‏

أبو سعيد البكري الجريري مولى بني جرير بن عبادة بن ضبيعة بن قيس بن ثعلبة بن عكابة بن صعب بن علي بن بكر بن وائل، عظيم المنزلة في أصحابنا، لقي علي بن الحسين و أبا جعفر و أبا عبد الله عليهم السلام، روى عنهم، و كانت له عندهم منزلة و قدم. و ذكره البلاذري قال: روى أبان عن عطية العوفي. و

قال له أبو جعفر عليه السلام‏: «اجلس في مسجد المدينة و أفت الناس، فإني أحب أن يرى في شيعتي مثلك.»

و قال أبو عبد الله عليه السلام لما أتاه نعيه‏: «أما و الله لقد أوجع قلبي موت أبان.»

وی افزود: در کتاب العلم بحارالانوار علامه مجلسی روایتی از حصرت رسول صلوات الله علیه و آله هست که می فرمایند بالاترین عبادت تفقه در دین است.

«أبواب العلم و آدابه و أنواعه و أحكامه‏

باب 1 فرض العلم و وجوب طلبه و الحث عليه و ثواب العالم و المتعلم‏

 11- ل، الخصال الْخَلِيلُ بْنُ أَحْمَدَ عَنِ ابْنِ مَنِيعٍ عَنْ هَارُونَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الدِّمَشْقِيِّ عَنْ خَالِدِ بْنِ أَبِي خَالِدٍ الْأَرْزَقِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَ أَظُنُّهُ ابْنَ أَبِي لَيْلَى عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ص أَنَّهُ قَالَ: أَفْضَلُ الْعِبَادَةِ الْفِقْهُ وَ أَفْضَلُ الدِّينِ الْوَرَعُ.»

 استاد فتحی خاطرنشان کرد: کارایی فقیه را در مقابل شیطان هزار برابر عابد معرفی می کند.

«2- لي، الأمالي للصدوق الْمُكَتِّبُ عَنْ عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْقَدَّاحِ عَنِ الصَّادِقِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص‏ مَنْ سَلَكَ طَرِيقاً يَطْلُبُ فِيهِ عِلْماً سَلَكَ اللَّهُ بِهِ طَرِيقاً إِلَى الْجَنَّةِ وَ إِنَّ الْمَلَائِكَةَ لَتَضَعُ أَجْنِحَتَهَا لِطَالِبِ الْعِلْمِ رِضًا بِهِ وَ إِنَّهُ لَيَسْتَغْفِرُ لِطَالِبِ الْعِلْمِ مَنْ فِي السَّمَاءِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ حَتَّى الْحُوتُ فِي الْبَحْرِ وَ فَضْلُ الْعَالِمِ عَلَى الْعَابِدِ كَفَضْلِ الْقَمَرِ عَلَى سَائِرِ النُّجُومِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ وَ إِنَّ الْعُلَمَاءَ وَرَثَةُ الْأَنْبِيَاءِ إِنَّ الْأَنْبِيَاءَ لَمْ يُوَرِّثُوا دِينَاراً وَ لَا دِرْهَماً وَ لَكِنْ وَرَّثُوا الْعِلْمَ فَمَنْ أَخَذَ مِنْهُ أَخَذَ بِحَظٍّ وَافِرٍ.»

48- غو، غوالي اللئالي قَالَ النَّبِيُّ ص‏ «فَقِيهٌ وَاحِدٌ أَشَدُّ عَلَى إِبْلِيسَ مِنْ أَلْفِ عَابِدٍ.»

وی افزود: در حدیث دیگر یکی از سه خصلتی که ایمان را تکمیل می کند، تفقه در دین معرفی می شود و در حدیث دیگر می فرمایند اگر خدا خیر بنده ای را بخواهد او را فقیه در دینش قرار می دهد.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: در اصول کافی حدیثی می خوانیم که فقیه و افقه و راوی را تفکیک می کند و می فرماید چه بسا کسی حامل فقه (راوی) باشد؛ ولی فقیه نباشد؛ و چه بسا فقیه حامل روایت به افقه باشد.

«1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ ابْنِ أَبِي يَعْفُورٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع‏ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص خَطَبَ النَّاسَ فِي مَسْجِدِ الْخَيْفِ فَقَالَ نَضَّرَ اللَّهُ عَبْداً سَمِعَ مَقَالَتِي فَوَعَاهَا وَ حَفِظَهَا وَ بَلَّغَهَا مَنْ لَمْ يَسْمَعْهَا فَرُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ غَيْرُ فَقِيهٍ‏ وَ رُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ إِلَى مَنْ هُوَ أَفْقَهُ‏ مِنْهُ ثَلَاثٌ لَا يُغِلُّ عَلَيْهِنَّ قَلْبُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ‏ إِخْلَاصُ الْعَمَلِ لِلَّهِ وَ النَّصِيحَةُ لِأَئِمَّةِ الْمُسْلِمِينَ‏ وَ اللُّزُومُ لِجَمَاعَتِهِمْ فَإِنَّ دَعْوَتَهُمْ مُحِيطَةٌ مِنْ وَرَائِهِمْ الْمُسْلِمُونَ إِخْوَةٌ تَتَكَافَأُ دِمَاؤُهُمْ وَ يَسْعَى بِذِمَّتِهِمْ أَدْنَاهُمْ.» (الكافي (ط - الإسلامية)؛ ج‏ 1؛ ص403)

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: با توجه در این روایت می فهمیم که در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم راوی و فقیه و افقه معنای متفاوتی داشتند و اینگونه که ولیجه های زمان می گویند، نیست که فقیه همان راوی باشد. چون نص این روایت بر این است که شخصی راوی است؛ ولی فهم روایت ندارد؛ پس فقیه کسی است درایت و روایت را با هم دارد که فقهای امروز همین شاخصه را دارند.

وی افزود: در آخر مطلبی از المسائل السرویه شیخ مفید است که ایشان به صراحت می فرماید که در آثار محدثین روایات غلط و اشتباهی وجود دارد و ما نمی توانیم به همه آثار حدیثی آنها عمل کنیم.

«هل يجوز أن يجتهد رأيه و يعول‏ على ما هو الحق عنده و الأصوب لديه أم يعتمد على المسندات دون المراسيل.

الجواب أنه لا يجوز لأحد من الخلق أن يحكم على الحق فيما وقع فيه الاختلاف من معنى كتاب أو سنة أو مدلول دليل عقلي‏ إلا بعد إحاطة العلم بذلك و التمكن من النظر المؤدي إلى المعرفة.

فمتى كان مقصرا عن علم طريق ذلك فليرجع إلى من يعلمه و لا يقول برأيه و ظنه فإن عول على ذلك فأصاب الاتفاق لم يكن مأجورا و إن أخطأ الحق فيه كان مأزورا.

و الذي رواه أبو جعفر رحمه الله فليس يجب العمل بجميعه إذا لم يكن ثابتا من الطرق التي تعلق بها قول الأئمة ع‏ إذ هي أخبار آحاد لا توجب علما و لا عملا و روايتها عمن يجوز عليه السهو و الغلط.

و إنما روى أبو جعفر رحمه الله ما سمع و نقل ما حفظ و لم يضمن العهدة في ذلك.

و أصحاب الحديث ينقلون الغث و السمين و لا يقتصرون في النقل على المعلوم‏ و ليسوا بأصحاب نظر و تفتيش و لا فكر فيما يروونه و تمييز فأخبارهم مختلطة لا يتميز منها الصحيح من السقيم إلا بنظر في الأصول و اعتماد على النظر الذي يوصل إلى العلم بصحة المنقول.»

این استاد حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: کتاب «نظم اللئالی» یکی از آثار بسیار نفیس و گران ‌قدر علامه مجدد مذهب محمدباقر مجلسی است که گویای مقام علمی و اجتماعی ایشان می ‌باشد، و نشانه ‌ای از مقام فقاهت و مرجعیت ایشان در دوران خویش است.

استاد فرهاد فتحی خاطرنشان کرد: علامه مجلسی گروه و لجنه ‌ای تشکیل دادند به نام گروه استفتائات، و این گروه مأمور بودند که کلیه سؤالات دینی و مذهبی و اعتقادی و غیره را به عرض مبارک علامه مجلسی برسانند، و پس از دریافت جواب برای سائل ارسال کنند. سؤالات در محدوده ایران نبود؛ بلکه از کلیه ممالک اسلامی بالخصوص از هند سؤالات دینی و مذهبی می ‌شد. در رأس این گروه مرحوم محقق سید محمد لاهیجانی بود که خود یکی از علما و محققان زمان خویش بود، و در اواخر عمر استاد خویش علامه مجلسی مسافرت به تبریز نمود و در آن دیار سکونت گزید. وی علاقه خاصی به جمع ‌آوری استفتائات و مسائل فتوایی استاد خویش بذل نمود. چنانچه حقیر در چندین کتابخانه ایران چند اثر نفیس از این مرد بزرگ را دیدم، که مسائل فتوایی استاد خویش را به رشته تحریر درآورده بود. سؤالات و پاسخ ‌های فقهی به ترتیبی که منابع فقهی لحاظ می‌ کنند، با کتاب طهارت آغاز و به کتاب قصاص و دیات ختم شده است.

وی افزود: به عنوان نمونه در بخشی از کتاب می خوانیم:

«12- سؤال: هرگاه از عالمی مسأله پرسند، آیا بعد از مردن آن عالم به آن مسأله عمل می توان کرد یا نه؟

جواب: احوط، تجدید سؤال است از عالم حی....

14- سؤال: کسی که مقلد شخصی باشد و بنای عمل خود را بر آنچه از او شنیده، گذاشته باشد، و بالفعل از او دور است، و احتمال می دهد که رأی او تغییر یافته باشد، بلکه هر روز در جمع مسائل این احتمال می رود طریقه او چیست؟

جواب: به آنچه از رأی مجتهد دانسته، باید عمل نماید تا خلاف آن علم بهم رساند. _ سمع.»

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: در انتهای کتاب در ضمن یک فایده که خود مشتمل بر دو منهاج است به آثار علامه مجلسی اشاره شده است: در منهاج اول به ده کتاب و رساله عربی و در منهاج دوم به چهل‌ونه رساله و کتاب فارسی اشاره شده است‌‌.

بنابراین علامه مجلسی که او را اخباری یا محدث معرفی میکنند، فقیه هم بود ولی جماعت نواخباری مثل همیشه بی اطلاع هستند.