به مناسبت 23 ذی القعده، و روز مخصوص زیارتی امام رضا علیه آلاف التحیة و الثناء، استاد احمد فربهی از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع «اشاره به یکی از صفات حضرت» پرداخت.

/270/260/21/

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: امام رضا علیه السلام دارای اوصاف گوناگون بوده اند؛ که برخی از آن اوصاف توسط اهل بیت علیهم السلام به ایشان نسبت داده شده است؛ آنچنان که «عالم آل محمد علیهم السلام» را بنا بر نقلی، امام کاظم علیه السلام به حضرت نسبت داده بودند؛ و برخی دیگر از اوصاف آن حضرت، به واسطه مناقب دیگر آن حضرت، و توسط دیگران به آن حضرت داده شده است.

وی افزود: اینکه صفت و لقبی از طرف اهل بیت علیهم السلام، به یک امام معصوم داده شود، قابل توجه و درس آموز است؛ و باید با نگاه تعلّمی به مدرسه امامان علیه السلام نگاه کنیم؛ چه اینکه باید دقت نمود در دوره های مختلف، به جهت شرایط مختلف، صفاتی در امامان معصوم علیهم السلام، ظهور و جلوه بیشتری می یافت؛ و بر ما است که نسبت به این فرصت، حسن اغتنام داشته باشیم و آن صفات بارز را از آن معصوم، بیش از پیش بیاموزیم.

استاد فربهی خاطرنشان کرد: یکی از القاب حضرت که احتمالا غیر معصومین به امام رضا علیه السلام نسبت داده اند، عنوان «مکیدة الملحدین» بوده است؛ می دانیم که «مکیدة» به معنای «چاره» است. به عبارت دیگر، امام چاره ملحدین است. وجه تسمیه آن، به این خاطر بوده است که مناظره کردن با ملحد، کار بسیار سختی است؛ مناظره با فرد متدیّن، آسان تر است؛ چون می توان در مقابل او آیات و روایات را قرار داد و گفت کلام تو با این کلام قرآن یا این کلام معصوم علیه السلام منافات دارد؛ و او هم می پذیرد؛ اما مناظره کردن با ملحد، که بعضا در «بدیهیات» هم تشکیک می کند، کار بسیار سختی است. گفتگو با کسی است که به راحتی نتیجه همه تلاش ها برای استقرار یک مبنا را به هم می ریزد و قبول نمی کند. 

وی اضافه نمود: امام رضا علیه السلام «مکیدة الملحدین» و چاره ساز کسانی بوده است که با این افراد روبرو می شدند. هر زمان که بدیهی ترین بدیهیات را انکار می کرد، حضرت درمانده نمی شد؛ اینگونه هم نبود که از مبانی و اصول موضوعه طرف مقابل بی اطلاع باشد تا دستش خالی باشد. حضرت، هم در زمانی که حرف ها با همدیگر گفته می شد، حضرت آن مطالب را جمع می کرد؛ هم بر اساس مبانی طرف مقابل گفتگو می کرد؛ هم در زمانی که بدیهیات انکار می شد، درمانده نمی شد.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: این صفت بارز در امام رضا علیه السلام در دیگر ائمه بزرگوار هم به انحاء مختلف، ظهور و بروز داشته است؛ به عنوان نمونه در بحار الانوار از امام صادق علیه السلام این روایت را می خوانیم؛ آنجا که با ابن ابی العوجاء گفتگو می کنند:

«الإمامُ الصّادقُ عليه السلام ـ لَمّا دَخلَ علَيهِ ابنُ أبي العَوْجاءِ ـ : يا بنَ أبي العَوْجاءِ ، أ مَصْنوعٌ أنتَ أمْ غَيرُ مَصنوعٍ؟ قالَ : لَستُ بمَصْنوعٍ ، فقالَ لَهُ الصّادقُ عليه السلام : فلَو كُنتَ مَصْنوعا كيفَ كنتَ تكونُ ؟ فلَم يُحِرْ ابنُ أبي العَوْجاءِ جَوابا، و قامَ و خَرجَ» امام صادق عليه السلام وقتى ابن ابى العوجاء نزد ايشان آمد، فرمود: اى ابن ابى العوجاء! آيا تو مخلوقى يا غير مخلوق؟ او گفت: غير مخلوق. امام فرمود: اگر مخلوق بودى چگونه بودى؟ ابن ابى العوجاء در جواب ماند و برخاست و بيرون رفت. [بحار الأنوار : 3/31/4]

وی اضافه نمود: همچنان که امام صادق علیه السلام با این گونه افراد به راحتی از عهده بیرون می آمدند، به نحوی، همین شیوه را هم در شیوه کلام امام رضا علیه السلام با آن عالم مسیحی می بینیم؛ آنجا که حضرت به او می فرماید: اگر چه حضرت عیسی علیه السلام انسان خوبی بود، اما عیبی در او بود؛ و آن، نماز نخواندن و عبادت نکردن ایشان بوده است.

آن مرد، با تعجب بیان می کند که ما شما را عالم عرب بر می شمردیم؛ چگونه این بیان را دارید؛ در حالی که حضرت عیسی علیه السلام را به عبادت و خضوع و خشوع و روزه او می شناسند.

«.... ثُمَّ قَالَ لَهُ يَا نَصْرَانِيُّ وَ اللَّهِ إِنَّا لَنُؤْمِنُ‏ بِعِيسَى الَّذِي آمَنَ بِمُحَمَّدٍ ص وَ مَا نَنْقِمُ عَلَى عِيسَاكُمْ‏ شَيْئاً إِلَّا ضَعْفَهُ وَ قِلَّةَ صِيَامِهِ وَ صَلَاتِهِ‏

قَالَ الْجَاثَلِيقُ أَفْسَدْتَ وَ اللَّهِ عِلْمَكَ وَ ضَعَّفْتَ أَمْرَكَ وَ مَا كُنْتُ ظَنَنْتُ إِلَّا أَنَّكَ أَعْلَمُ أَهْلِ الْإِسْلَامِ

قَالَ الرِّضَا ع وَ كَيْفَ ذَاكَ

 قَالَ الْجَاثَلِيقُ مِنْ قَوْلِكَ أَنَّ عِيسَى كَانَ ضَعِيفاً قَلِيلَ الصِّيَامِ قَلِيلَ الصَّلَاةِ وَ مَا أَفْطَرَ عِيسَى يَوْماً قَطُّ وَ لَا نَامَ بِلَيْلٍ قَطُّ وَ مَا زَالَ صَائِمَ الدَّهْرِ وَ قَائِمَ اللَّيْلِ

قَالَ الرِّضَا ع فَلِمَنْ كَانَ يَصُومُ وَ يُصَلِّي

قَالَ [النوفليّ] فَخَرِسَ الْجَاثَلِيقُ وَ انْقَطَع» (عيون أخبار الرضا عليه السلام؛ ج‏ 1؛ ص 158)

استاد احمد فربهی خاطرنشان کرد: از این رو حضرت علیه السلام «مکیدة الملحدین» و خط بطلان کشنده بر خطاها و افکار ملحدین بوده است. غیر از اینکه این لقب، از فضایل امام رضا علیه السلام است و افتخار ما است و به حضرت تولی داریم و از دشمنان حضرت تبری داریم؛ اما از طرف دیگر برای ما درس است؛ و باید سیره احتجاجی حضرت امام رضا علیه السلام را بیاموزیم و در احتجاجات و مناظرات از آن استفاده کنیم.

وی افزود: مرحوم شيخ مفيد در كتاب تصحيح الاعتقاد روایتی  را از امام صادق سلام الله عليه نقل مي كنند؛ می دانیم  معمولا رواياتي كه در كتب اعتقادي مي آيد، عمدتا از مباحث رجالي بي نياز هستند. در روایت می خوانیم که حضرت فرمود: «حاجوا الناس بكلامي، فإن حجوكم فأنا المحجوج» (تصحيح اعتقادات الإمامية، الشيخ المفيد، ص 71) با مردم به سخنان من محاجّه و مناظره كنيد، اگر آنها بر شما غلبه كردند و شما شكست خورديد، شكست شما شكست من است.

استاد فربهی خاطرنشان کرد: این کلام حضرت، به اطلاق است و همه ابعاد را در بر می گیرد. هم محتوا و هم شیوه و هم آداب را باید یاد بگیریم؛ چه اینکه در برخی از مناظرات، انتظار می رفت که حضرت، تیر آخر و ضربه نهایی را وارد کند؛ اما ناگهان، حضرت سکوت کردند و ادامه ندادند و کافی دانستند؛ به حضرت گفتند الآن موقع میوه چیدن بود؛ اما امام علیه السلام چون معلم همه جهات است، اشاره کردند که نیاز نبود و مسأله آشکار شده بود و زشتی های طرف مقابل را نمی خواست تا بیشتر آشکار شود