استاد احمد فربهی از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به این موضوع پرداخت: «بُعد اجتماعی عالم، دلیل برتری بر عابد»

/270/260/20/

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: از مسلمات برخاسته از مذهب ما، برتری عالم بر عابد است؛ در میان روایات فراوان در این امر، به کتاب بصائر الدرجات، می توان اشاره کرد که بابی را به این امر اختصاص داده است.

«4 باب فضل‏ العالم‏ على‏ العابد

1- حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ يَزِيدَ وَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ هَاشِمٍ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الثُّمَالِيِّ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ: عَالِمٌ يُنْتَفَعُ بِعِلْمِهِ أَفْضَلُ مِنْ عِبَادَةِ سَبْعِينَ أَلْفَ عَابِدٍ.

2- حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَيْمُونٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ أَبِيهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص‏ فَضْلُ الْعَالِمِ عَلَى الْعَابِدِ كَفَضْلِ الْقَمَرِ عَلَى سَائِرِ النُّجُومِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ.

3- وَ عَنْهُ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ: فَضْلُ الْعَالِمِ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ فَضْلِ الْعِبَادَةِ.

4- حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَسَّانَ‏ وَ زَيْدٌ عَنِ الرَّاوَنْدِيِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ع قَالَ: يَأْتِي صَاحِبُ الْعِلْمِ قُدَّامَ الْعَابِدِ بِرَبْوَةٍ مَسِيرَةَ خَمْسِ مِائَةِ عَامٍ.

5- حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ يَزِيدَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الثُّمَالِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ أَوْ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ: مُتَفَقِّهٌ فِي الدِّينِ أَشَدُّ عَلَى الشَّيْطَانِ مِنْ عِبَادَةِ أَلْفِ عَابِدٍ.

6- حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ سَعْدَانَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع رَجُلٌ رَاوِيَةٌ لِحَدِيثِكُمْ يَبُثُّ ذَلِكَ إِلَى النَّاسِ وَ يُسَدِّدُهُ‏ فِي قُلُوبِ شِيعَتِكُمْ وَ لَعَلَّ عَابِداً مِنْ شِيعَتِكُمْ لَيْسَتْ لَهُ هَذِهِ الرِّوَايَةُ أَيُّهُمَا أَفْضَلُ قَالَ الرَّاوِيَةُ لِحَدِيثِنَا يَبُثُّ فِي النَّاسِ وَ يُسَدِّدُهُ‏ فِي قُلُوبَ شِيعَتِنَا أَفْضَلُ مِنْ أَلْفِ عَابِدٍ.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى بْنِ يُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَمَّنْ رَوَاهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ بَعَثَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْعَالِمَ وَ الْعَابِدَ فَإِذَا وَقَفَا بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ قَالَ‏ لِلْعَابِدِ انْطَلِقْ إِلَى الْجَنَّةِ وَ قِيلَ لِلْعَالِمِ فَاشْفَعْ‏ لِلنَّاسِ بِحُسْنِ تَأْدِيبِكَ لَهُمْ.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ مُوسَى عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ زِيَادٍ عَنْ جَعْفَرٍ ع عَنْ أَبِيهِ أَنَّ النَّبِيَّ ص قَالَ: إِنَّ فَضْلَ الْعَالِمِ عَلَى الْعَابِدِ كَفَضْلِ الشَّمْسِ عَلَى الْكَوَاكِبِ وَ فَضْلَ الْعَابِدِ عَلَى غَيْرِ الْعَابِدِ كَفَضْلِ الْقَمَرِ عَلَى الْكَوَاكِبِ.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْبَرْقِيِّ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: عَالِمٌ أَفْضَلُ مِنْ أَلْفِ عَابِدٍ وَ أَلْفِ زَاهِدٍ وَ قَالَ ع عَالِمٌ يُنْتَفَعُ بِعِلْمِهِ أَفْضَلُ مِنْ عِبَادَةِ سَبْعِينَ أَلْفَ عَابِدٍ.

10- حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ وَهْبٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ رَجُلَيْنِ أَحَدُهُمَا فَقِيهٌ رَاوِيَةٌ لِلْحَدِيثِ وَ الْآخَرُ عَابِدٌ لَيْسَ لَهُ مِثْلُ رِوَايَتِهِ فَقَالَ الرَّاوِيَةُ لِلْحَدِيثِ الْمُتَفَقِّهُ فِي الدِّينِ أَفْضَلُ مِنْ أَلْفِ عَابِدٍ لَا فِقْهَ لَهُ وَ لَا رِوَايَة» (صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات في فضائل آل محمّد صلّى الله عليهم - ايران ؛ قم، چاپ: دوم، 1404 ق؛ ج‏ 1؛ ص 6)

وی افزود: مرحوم طبرسی در نثر اللآلی این روایت را از امیرالمؤمنین علیه السلام می آورد که فضل عالم بر عابد، مانند فضل خورشید بر کم سوترین ستاره در شب است. «فضل العاقل على الجاهل كفضل البدر على‏ السّهى» (على النّهار، و السّهى: هو كوكب صغير (مجمع البحرين: سهو)؛ طبرسى، فضل بن حسن، نثر اللآلئ / ترجمه شيخى - مشهد، چاپ: دوم، 1384 ش؛ النص ؛ ص90)

استاد احمد فربهی خاطرنشان کرد: در هیچ روایتی ندیدم که ملاک فضل عالم، صرفا به خاطر علمش باشد؛ بلکه این، از آموزه های مسلّم ما است؛ که صرف علم، بدون آثارش مورد مذمت قرار گرفته است. اینکه علم، بدون عقل باشد، مورد مذمت واقع شده است؛ چه اینکه در روایت داریم؛ چه اینکه امیرالمؤمنین علیه السلام می فرماید:

«من زاد علمه على عقله كان‏ وبالا عليه» تميمى آمدى، عبد الواحد بن محمد، غرر الحكم و درر الكلم - قم، چاپ: دوم، 1410 ق؛ ص 625)

«10- وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع‏ الدُّنْيَا كُلُّهَا جَهْلٌ إِلَّا مَوَاضِعَ الْعِلْمِ وَ الْعِلْمُ‏ كُلُّهُ‏ حُجَّةٌ إِلَّا مَا عُمِلَ بِهِ وَ الْعَمَلُ كُلُّهُ رِيَاءٌ إِلَّا مَا كَانَ مُخْلَصاً وَ الْإِخْلَاصُ عَلَى خَطَرٍ حَتَّى يَنْظُرَ الْعَبْدُ بِمَا يُخْتَمُ لَهُ» (ابن بابويه، محمد بن على، التوحيد (للصدوق) - ايران ؛ قم، چاپ: اول، 1398ق؛ ص 371)

وی افزود: فضل عالم بر عابد، صرفا به خاطر آن نیست که پای علم در میان است؛ بلکه اگر فقط اهل علم باشد؛ ولی اهل آثار آن علم نباشد، مذموم است. در روایت داریم:

«وَ مِنَ الْأَدْعِيَةِ فِي يَوْمِ عَرَفَةَ الْمَرْوِيَّاتِ عَنِ الصَّادِقِ عَلَيْهِ أَفْضَلُ الصَّلَاةِ ... عَلِّمْنِي‏ مَا يَنْفَعُنِي‏ وَ اسْتَعْمِلْنِي بِمَا عَلَّمْتَنِي» (ابن طاووس، على بن موسى، إقبال الأعمال (ط - القديمة) - تهران، چاپ: دوم، 1409 ق. ؛ ج‏ 1؛ ص 385 تا 392)

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: از مسلّمات شریعت مقدس ما است انسان در عین حال که باید علم نافع یاد بگیرد؛ باید به آن عمل کند؛ پس ولو آن علم، نافع باشد؛ اما ممکن است برخی از آن منفعت نبرند. در بیان روایات ما به چشم مذمت آمده است. در ادبیات برخاسته از روایت معصومین علیهم السلام هم می خوانیم: عالم بدون عمل مانند زنبور بدون عسل است؛ یا مانند کمان بدون زه است؛ یا مانند شجر بدون ثمر است. در برخی از روایات ما است که ارزش عمل هر شخصی به اندازه عقل و فهم اوست؛ در کتاب العقل از کتاب شریف کافی به این امر اشاره شده است. چه اینکه در روایات دیگر ما آمده است دو نفر، در نماز، الله اکبر می گویند؛ اما تکبیر یکی تا عرش می رود؛ اما ارزش تکبیر دیگری شاید به فرش هم نیرزد. بنابراین علم موجب ارزش عمل می شود؛ عملی که با علم باشد، ارزش خود عمل را هم بالا می رود؛ نماز از روی معرفت، ارزش بسیار بالاتری نسبت به نماز بدون معرفت دارد. این امر نیز از مسلمات دینی ما است.

وی خاطرنشان کرد: ارزش علم به این است که مسیر انسان را مشخص می کند؛ «العلم مصباح العقل» بنابراین عقل هم در تشخیص مسیرش به علم نیاز دارد. پس همان طور که علم به عقل نیاز دارد، عقل هم در تشخیص مسیرش به علم نیاز دارد. «غنی العاقل بعلمه»؛ در فضای روایی ما هم آمده است که «المُتَعبِّدِ عَلى غَيرِ فِقهٍ كَحِمارِ الطّاحونَةِ؛ يَدورُ و لا يَبرَحُ»؛ پس یکی از ارزش های علم، کارکردی است که دارد؛ یکی از کارکردهای علم، روشنگری مسیر است.

وی افزود: از آثار علم، خشیت است؛ چه اینکه در آیه شریفه می خوانیم: «انما یخشی الله من عباده العلماء» ظاهرش آن است که از آثار علم تلقی شده است. این بیان در مقام روایات ما هم آمده است که «أَعْلَمُكُمْ‏ أَخْوَفُكُمْ‏.» (عيون الحكم و المواعظ (لليثي)، ص : 111) تعبیراتی داریم که بیان می کند علم موجب خشیت می شود.

استاد فربهی تأکید کرد: اما من در مقام فضل عالم بر عابد، ندیدم روایتی، که ملاک فضل عالم بر عابد را یکی از این امور به حساب آورده باشد. به عنوان مثال بگوید عمل عالم از عابد ارزشمندتر است؛ یا روایتی بفرماید فضل عالم بر عابد به خاطر این است که عالم خشیت دارد؛ اما عابد، خشیت ندارد. یا بفرماید فضل عالم بر عابد به خاطر آن است که عالم، مسیر راه را بلد است تشخیص بدهد؛ اما عابد بلد نیست تشخیص بدهد. من روایتی پیدا نکردم که در مقام بیان فضیلت عالم بر عابد باشد؛ و یکی از این امور را به عنوان فضیلت بیان کرده باشد؛ من بر اساس آنچه جستجو کرده ام، چنین روایاتی را نیافته ام.

وی افزود: در تمام روایاتی که در بیان فضل عالم بر عابد آمده است، تمام معیارها منتهی شده است به یک معیار و هویت صنفی اجتماعی، و کارکرد اجتماعی داشتن عالم. مثلا فضل عالم بر عابد، همانند خورشید بر سهی است؛ به خاطر اینکه عالم، بدعت ها را تشخیص می دهد و آنها را زائل می کند؛ در حالی که عابد، مشغول عبادت است. یا بیان شده است فضل عالم بر عابد، هزار برابر است؛ چون شبهات را تشخیص می دهد و آنها را زائل می کند. و عابد مشغول عبادت است. یا بیان شده است در روز قیامت، به عابد گفته می شود «نعم العبد کنت ادخل الجنة» اما به عالم که می رسیم، به او گفته می شود صبر کن تمام کسانی که به نور تو هدایت شدند، با شفاعت تو وارد بهشت بشوند. شاهدی که مدام و مدام، کارکرد اجتماعی در میان است؛ چرا که عالم، ایتام آل محمد علیهم السلام را کفالت می کند. وجه تقدم عالم بر عابد، کفالت کردن او است.

استاد احمد فربهی خاطرنشان کرد: نتیجه کلام آن است که اگر عالمی ایتام اهل بیت علیهم السلام را کفالت کرد، جایگاهی که در روایات، برای عالم بیان شده است را دارا است؛ اما اگر کفالت نکرد، ممکن است آن ارزش ها برای علم را داشته باشد، مانند خشیت، ارزش عمل، اما آن جایگاهی که اهل بیت علیهم السلام برای عالم ترسیم کرده اند را ندارد. بنابراین عالم در شریعت اسلامی، یک هویت صنفی اجتماعی تلقی شده است. این، ارزش دارد چون کارکرد اجتماعی دارد؛ در کلامی از امام صادق علیه السلام می خوانیم:

«علماء شيعتنا مرابطون‏ في‏ الثّغر الّذى‏ يلى‏ ابليس‏ و عفاريته، يمنعونهم عن الخروج على ضعفاء شيعتنا و عن ان يتسلّط عليهم ابليس و شيعته النّواصب» «علماى شيعيان ما در مرزى هستند كه در سوى ديگر آن ابليس و دار و دسته‏اش هستند. اينان مانع از شياطين مى شوند كه به ضعفاى شيعيان ما حمله كنند، و از اينكه ابليس و پيروان ناصبى‏اش بر آنان مسلّط شوند»

وی افزود: برداشتم بر اساس روایاتی که تا کنون بر آن دسترسی داشته ام، اینگونه است؛ اما اگر به روایتی برخورد کردید که در مقام افضلیت عالم بر عابد است، اما ملاکش، غیر از این ملاکی است که بیان شد، بیان بشود.