استاد هادی عباسی خراسانی از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع «تفسیر قرآن کریم، روش ها و منابع تفسیر» پرداخت.

/270/260/20/

1- مقدمه

این شاگرد علامه حسن زاده آملی رضوان الله علیه در ابتدای گفتگو خاطرنشا کرد: زبان قرآن، زبانی همگانی است؛ چون نزول آن برای همه است. جاودانه بودن قرآن بهترین دلیل است که این کتاب باید تمام جهاتش محافظت شود و محافظت شده است؛ و محافظت آن، به دست حق است. چه اینکه فرمود: ﴿انا نحن نزلنا الذکر و انا له لحافظون﴾؛ و هیچ تحریفی در قرآن واقع نشده است و واقع نخواهد شد.

2- ضرورت تفسیر قران کربم

صاحب کتاب «الهی نامه» در ادامه بیان کرد: باید به پاسخ این سؤال رسید که آیا تفسیر آیات الهی امکان دارد یا خیر؟ در پاسخ باید گفت چون قرآن، ﴿هدی للناس﴾ و ﴿تبیانا لکل شیء﴾ است؛ قطعا باید امکان تفسیر داشته باشد. نه تنها امکان تفسیر دارد، که ضرورت تفسیر دارد. ما تفسیر را ضروری‌ترین معارف حوزوی و دانشگاهی می‌دانیم. چون انسان می‌خواهد به آیات الهی هدایت شود و تمسک کند؛ و این تمسک، فرع بر فهم آیات است.

3- روش تبیین و تفسیر قرآن کریم

استاد عباسی خراسانی افزود: شیوه ‌هایی که قرآن برای بیان آیاتش یا تبیین و تفسیر آیاتش دارد، ما را به این نتیجه می رساند که این شیوه خاص به خودش است؛ به عبارت دیگر، هیچ کتابی این موارد را ندارد. آن شیوه، شیوه‌ای است که آغازش از فطرت، و پایانش به فطرت و حقیقت است. این بهترین روش فهم آیات الهی است. البته وقتی خودش دعوت می‌ کند با عنوان حکمت و موعظه حسنه و جدال احسن مطرح می ‌کند. ﴿ادع الی سبیل ربک بالحکمة و الموعظة‌الحسنة و جادلهم بالتی هی احسن﴾

4- حقیقت انسان و ویژگی زبان فطری

وی افزود: حقیقت انسان و حقیقت قرآن در مقام معرفتی، وحدت خاصی می‌ یابد؛ چرا که دوئیت وجود ندارد. زبان فطری قرآن زبان حقیقت است. این زبان، شارحش حکمت و موعظه و جدال احسن است. برای همین است که وقتی سؤال می ‌کنند آیات الهی چند قسم است، می‌فرمایند حکمت است و موعظه. حکمت، برهان، و موعظه، پذیرش است. گرچه در قرآن من کل مثل وجود دارد. ﴿و لقد ضربنا للناس فی هذا القران من کل مثل لعلهم یتذکرون﴾؛ مثل مواردی است که انسان با آن انس دارد و می‌تواند منتقل به حقایق شود. در بیان آیات الهی کار ما این است که از علم حصولی به علم حضوری برسیم. از عالم شهادت به عالم غیب برسیم و از عالم علم به عالم عین برسیم. به جایی برسیم که با تفکر در آیات الهی معقول ما مشهود شود.

این شاگرد حضرت علامه حسن زاده رضوان الله علیه در ادامه بیان کرد: از امام حقایق علیه السلام در سوره ذاریات ﴿ففروا الی الله﴾ سؤال کردند. فرمودند: فرار الی الله، یعنی همه کارهایمان برای او باشد. بزرگ‌ترین کار ما تعقل در آیات الهی است. این تعقل در آیات الهی با نورانیت خود آیات الهی میسر است. با نورانیت چیزی میسر است که عدل قرآن باشد. (انّی تارک فیکم الثقلین کتاب الله و عترتی) اینجا است. هرگونه زاد و توشه‌ای که داریم، باید برای همین برداریم. تنها زمانی این زاد و توشه جواب می‌دهد که از کانال معرفتی خودشان باشد.

5- ابزار ما برای تفسیر قرآن کریم

این مفسر قرآن کریم خاطرنشان کرد: تفسیر واقعی نقاب را از چهره قرآن برداشتن است که فقط خاص اهل بیت (علیهم السلام) است. ما دو سه ابزار معرفتی بیشتر نداریم. قرآن، اهل بیت و عقلی که چراغی برای رسیدن به این آیات الهی است. نورانیت قرآن ضرورت تفسیر را می ‌طلبد و قول ثقیل بودن قرآن ﴿انا سنلقی الیک قولا ثقیلا﴾ که یک بعدش عترت است، باید با هم هماهنگ باشند.

6- طهارت اولین شرط برای مفسر

استاد هادی عباسی خراسانی خاطرنشان کرد: اولین شرط برای یک مفسر، یا کسی که می‌خواهد کار کند را طهارت می‌دانیم. چه اینکه در آیات قرآن کریم می خوانیم: ﴿انّه لقرآن کریم فی کتاب مکنون لا یمسه الا المطهرین﴾؛ سوره مبارکه واقعه را هر شب بخوانید و شب ‌ها ترک نشود. چه اینکه واقعا واقعه است. اگر قرار باشد به واقعه برسیم، که قرآن هم واقعه است، باید انس با آیات داشته باشیم. اولین مرحله قرائت و هماهنگی با آیات الهی، و سپس، تدبر و تفکر، و ان شاء الله تفسیرش است. در تفکر و تدبر است که قرآن غریبی می ‌شود که (لا یقضی دینه)؛ و غریمی است که (لا یؤدی حقه). ما همیشه در دنیا و آخرت وامدار قرآن هستیم. چه اینکه قرآن غریمی است که حقش ادا نمی‌شود. سعی کنیم غریب نباشیم؛ بلکه به قرآن قریب باشیم. «الهی خوش آن غریبی که قریب باشد.»

وی افزود: در قرآن کریم می خوانیم: ﴿فاذا سألک عبادی عنی فانی قریب اجیب دعوة الداع اذا دعان﴾ به تعبیر ابن مسعود از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمودند سورة الغنی را بخوانید. سوره دارایی و دانایی؛ علم هم دارایی است. تفسیر واقعی نیاز به حریم ادب مخصوص قرآن دارد. با انس با معانی برسیم از انس با آیات. تفسیر، گاهی اشتباه می‌شود که شرح لفظ است. پیش نیاز تفسیر است نه خود آن. بیان لفظ پیش نیاز رسیدن به نظر متکلم است.

7- قدیم یا حادث بودن قرآن کریم

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: درباره این سؤال باید گفت اگر کتاب نوشته شده در دست من و شما است، حادث به حدوث زمانی است؛ و در مقام حقیقت، کلام قرآن هست که هست نه قابل جسارت است، نه قابل تحریف، نه زیاده، و نه نقصان. کلام اللهی است که به آن، عقول، راه ندارد تا تحریف کند. در نزول انزالی هیچ شبهه تحریف نیست. در تنزیلی چون در دسترس است و در میان مردم و افواه است، شبهه تحریف وجود دارد؛ ولی محرف نیست. در مقام قدمت، اصلا شبهه تحریف راه ندارد و در مقام تنزیل و زمان شبهه تحریف هست؛ ولی ﴿انا نحن نزلنا الذکر و انا له لحافظون.﴾ درباره این شبهه، که قرآن حادث است یا قدیم، باید گفت اگر کلام الهی است، صفات خدا عین ذات است و قدیم؛ ولی این آیات در دسترس ما به وجود لفظی و ذهنی و کتبی اینها حادث به حدوث زمانی هستند. پس تفسیر ضرورت دارد؛ نه تنها امکان. تفسیر هم شرح الاسم نیست؛ بلکه رسیدن به مراد متکلم است.

8- ضرورت عدم پیش‌فرض برای تفسیر قرآن کریم

استاد عباسی خراسانی خاطرنشان کرد: نباید با پیشفرض وارد تفسیر شد؛ یا حتی پس فرض داشته باشیم و بعد از خواندن، تحمیل کنیم؛ که البته آن هم نباید باشد. گاهی از مجموعه آیات مطلبی مورد نظر گروهی استفاده می ‌شود، اشکال ندارد. ولی اگر مطلبی مسلم گرفته شده بعد تحمیل شود، نادیده گرفتن آیات و عترت است که مطلوب نیست.

9- منابع تفسیر قرآن کریم

این مفسر قرآن کریم خاطرنشان کرد: ما حصر تفسیر آیات قرآن را به آیات قرآن و به عترت و سنت و به حکم عقل می ‌دانیم. همان منابعی که در استنباط احکام و اجتهاد هم قائل هستیم: قرآن، سنت و عقل. البته می ‌توان گفت برای تفسیر، دلیل نقلی و عقلی داریم؛ دلیل نقلی ما خود آیات و روایات است؛ و دلیل عقلی، عقل سلیم انسان است. عقل سلیم را از آیات قرآنی جدا نمی ‌دانیم. زبان قرآن، زبان همگانی است؛ نه اینکه ترک و فارس و بلوچ زبانشان یکی باشد. مراد ما فوق لفظ است. یعنی حقیقت انسان فارسی زبان و عربی و عبری و باقی زبان‌ها؛ اگر خصوصیت زبان را بگیریم، فطرت باقی می‌ ماند. عقل هم هادی فطرت است. قرآن هم هادی هر دو است.

وی افزود: در قرآن کریم می خوانیم ﴿یهدی للتی هی اقوم.﴾ این تعبیر، تعبیرِ عجیبی است؛ چرا که در ظاهر، بجای «التی» باید «الذی» می آمد؛ که البته یا برای جمع و تکثّر است، و یا به خاطر بیان طریقه است. ﴿اهدنا الصراط المستقیم﴾ در اینجا تجلی می‌ یابد. متقن‌ ترین تفاسیر، تفاسیر آیه به آیه و به روایات و مأثور است و یا عقلانی. برخی گمان می‌ کنند مأثور، یعنی تفسیر آیه به روایت؛ ولی تفسیر مأثور، یعنی آیه به آیه و آیه به روایت؛ که هر دو بر اساس نقل است. تفسیر عقلی، تفسیری است که با تأملات عقلی آیات را بفهمیم. ما به این نتیجه رسیدیم که عقل بدون وحی هیچ کارایی ندارد؛ حتی چراغ هم نیست. انسان دو حجت دارد؛ ظاهری و باطنی. ولی ظاهری نمادِ غیب است. مقصود قرآن را باید در غیب بسجیم. (بسم الله الرحمن الرحیم. الم ذلک الکتاب لا ریب فیه هدی للمتقین الذین یؤمنون بالغیب)

10- تادیب در مدرسه قرآن

استاد عباسی خراسانی خاطرنشان کرد: قرآن تجلی غیب است؛ و اگر به منبع متصل باشیم، غیب را می‌ فهمیم. خداوند در قرآن برای عبادش تجلی کرده است. در نهج البلاغه می خوانیم: (اَلْحَمْدُ لِلَّهِ الْمُتَجَلِّي لِخَلْقِهِ بِخَلْقِهِ)؛ ما هستیم و این تجلی این آیات الهی. ان شاء‌الله در این دبستان الهی خود را عرضه کنیم. چه اینکه (القرآن مأدبة الله)؛ قرآن خوراک است. اگر به فتح دال باشد دبستان است که مخفف ادبستان است. به ضم دال سفره است. قرآن دبستان الهی است. (فتعلموا من مأدبته.) یکی خوراک و دیگری جایگاه تعلیم است؛ و طهارت و ادب، از شرایط فهم آیات الهی است.