استاد مرتضی کریم پور از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع «برخی عوامل عدم استجابت دعا» پرداخت.

/270/260/20/

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: می توان به برخی از عوامل عدم استجابت دعا اشاره نمود؛ عواملی از قبیل:

١- تنافی با سنت‌های آفرینش

۲- غفلت دل و دیده

۳- ریا، خودنمایی و خودآرایی در دعا

۴- مال حرام، طعام تیره و ناپاک

۵-عاق والدین؛ مطرود و مغضوب پدر و مادر

۶- مصلحت نبودن اجابت

عاق والدین؛ مطرود و مغضوب پدر و مادر

وی افزود: مولانا می گوید:

رنگ صدق و رنگ تقوا و یقین

تا ابد باقی بود بر عابدین

رنگ شک و تنگ کفران و نفاق

تا ابد باقی بود بر جان عاق

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: اکرام‌، احترام و احسان به پدر و مادر‌، رسالتی سنگین است که فرزندان نسبت به والدین به عهده دارند. این مهم از جایگاهی رفیع و بس والا برخوردار است‌، به‌گونه‌ای که پس از یگانه‌پرستی و توحید قرار دارد و پیش از آیین اسلام، وظیفۀ دیگر نسل‌ها هم بوده است: «وَ إِذْ أَخَذْنا میثاقَ بَنی‏ إِسْرائیلَ لا تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللَّهَ وَ بِالْوالِدَینِ إِحْساناً...» (اسراء: ۲۳. ر.ک: بقره: ۱۸۰ و ۱۸۳؛ نساء: ۳۶؛ انعام: ۱۵۱.)

وی اضافه نمود: پروردگار سبحان به تمامی ‌دین‌باوران فرمان تواضع، افتادگی‌، احترام و ادب نسبت به پدر و مادر می‌دهد و می‌فرماید: «وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّیانِی صَغِیرًا» (همان)

وی افزود: در کنار این سخن، ضمن توصیه به محافظت از ارزش‌های الهی و پایداری در اصول آسمانی اسلام در برابر پدران و مادران مشرک، دستور به نهایت ادب، دلسوزی و مهربانی نسبت به آنان داده است: «وَصَاحِبْهُمَا فِی الدُّنْیا مَعْرُوفًا.» (لقمان: ۱۵. ر.ک: عنکبوت: ۸؛ احقاف: ۱۵؛ نوح: ۲4؛ یوسف: ۹۹؛ بقره: ۱۲۵)

استاد کریم پور خاطرنشان کرد: اهمیت بالای این دستور‌ها و فرمان‌ها به‌گونه‌ای است که هرگاه نادیده گرفته شود، موضوعی به نام «عاق والدین» در معارف دینی مطرح می‌شود که ره‌آورد اذیت و آزار، نافرمانی و عصیان و ترک نیکی و احسان به پدر و مادر است. «عق» به معنای قطع و شق، بین فرزند و والدین است. (مجمع البحرین، ج ۵، ص ۲۱۵.) در یک نگاه‌، معارف مهرآفرین دربارۀ ارزش‌های گران‌سنگ احترام و احسان فرزند به پدر و مادر حقایقی ژرف را بیان می‌کند که آگاهی از آنها شیرینی و شیدایی در کام وجود انسان می‌آفریند و آینده‌های متفاوت برای آدمی رقم می‌زند.

وی در ادامه بیان کرد: رسول گرامی اسلام صلي الله عليه وآله در سخنانی درس‌آموز فرمودند: «هر کس دوست دارد طول عمر و فزونی رزق و روزی به دست آورد، به پدر و مادر نیکی و به ارحام و خویشان سرکشی نماید. (الترغیب والترهیب، ج ۳، ص ۳۱۷.) رضایت خداوند در رضایت والد است و غضب و سخط او در ناراحتی والد. (همان، ص ۳۲۲.) سرور و برتر خوبان در روز قیامت کسی است که نسبت به پدر و مادر خویش شایستگی کند، [اگرچه] بعد از مرگ آنان.» (بحارالانوار، ج 74، ص ۸6.)

این استاد حوزه علمیه قم افزود: روزی یکی از اصحاب از پیامبر اکرم صلي الله عليه وآله سؤال کرد: «ما حقِّ الوالِدَینِ على وَلَدِهِما»؛ حق پدر و مادر بر فرزندان آنان چیست؟

آن حضرت پاسخ داد: «هُما جَنَّتُكَ و نارُكَ»؛ آن دو بهشت تو [در اطاعت و احترام] و آتش تو در [نافرمانی و بی‌احترامی] هستند! (الترغیب والترهیب، ج ۳، ص ۳۱۶.)

وی افزود: اندکی توجه در آینۀ سخنان رسول خدا، یادآور این ره‌توشۀ ارزشمند است که تمامی مواهب مادی و معنوی یا دنیوی و اخروی در هوشیاری فرزندان نسبت به کسب رضایت پدران و مادران فراهم می‌شود که راهی پرنور، کوتاه و پرصفا با آثاری ماندگار است.

استاد مرتضی کریم پور خاطرنشان کرد: عظمت این معرفت آنگاه خود را نشان می‌دهد که از سخن خداوند به موسای کلیم آگاه شویم که فرمود: «ای موسی، همانا کسی که نسبت به والدین خود نیکی و خوبی کند و دربارۀ من نافرمان باشد، او را شایسته و نیکوکار ثبت می‌کنم و فردی که نسبت به من فرمان‌بردار و مطیع و دربارۀ پدر و مادر عصیانگر و طاغی باشد، او را عاق و مطرود می‌انگارم.» (المحجة البیضاء، ج ۳، ص 4۳۵)

وی افزود: امام صادق علیه‌السلام در گفتار گرانبار خود، آثار اعمال عبادی فرزندان شایسته و پاک‌سرشت را دربارۀ پدران و مادران خود چنین فرمود: «مَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ فِی الْمُصْحَفِ مُتِّعَ بِبَصَرِهِ وَ خُفِّفَ عَنْ وَالِدَیهِ وَ إِنْ کَانَا کَافِرَینِ»؛ کسی که قرآن را از صفحات آن قرائت کند خداوند به برکت نگاه او، وی را بهره‌مند و پدر و مادر او را مشمول رحمت و تخفیف خود قرار می‌دهد، گرچه آن دو کافر باشند. (ریاض السالکین، ج ۵، ص 4۰۰؛ جنه الأمان، ص 454؛ عدة الداعی ونجاح الساعی، ص ۲۹۰؛ الدعوات، ص ۱۹۷)

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: آن حضرت ارتباط دوسویۀ بین امروز و فردای اعمال عبادی بندگان نسبت به پدران و مادران را چنین توصیف نمود: «بَرُّوا آبائكُم یبَرَّكُم أبنائُكُم» به آبای خود نیکی کنید تا فرزندان شما نیز به شما خوبی کنند. (بحارالانوار، ج 74، ص 65.)

وی اضافه نمود: از آن سو‌، فرزندان ناشایست و طغیانگری که نعمت وجود والدین خود را کفران می‌کنند و با اذیت و آزار و بی‌احترامی آنان را مورد ستم قرار می‌دهند‌، نکوهش شده‌اند و پاداش شوم و زشتی برای آنان بیان شده است. چنان‌که امام صادق علیه‌السلام گناه کبیره را معصیتی دانست که خداوند آتش عذاب خود را بر آن واجب کرده است. سپس تعداد آنها را هفت عدد بیان فرمود که از آن جمله عاق والدین است که در کنار کفر به خدا و قتل نفس قرار گرفته است. (اسرار الصلاة، ص ۶۹.)

استاد کریم پور خاطرنشان کرد: رسول خدا صلي الله عليه وآله رو به یکی از اصحاب خود کرد و فرمود: «كُنْ بَارّاً وَ (اقْصُرْ) عَلَى الْجَنَّةِ وَ إِنْ كُنْتَ عَاقّاً فَاقْصُرْ عَلَى النَّارِ»؛ با پدر و مادر خود نیکورفتار باش و در بهشت جای‌گیر و اگر نادرست باشی و عاق شوی، در آتش دوزخ خواهی بود. (معراج السعادة، ج ۱، ص ۵۳۰: علم اخلاق اسلامی، ج ۲، ص ۳۵۳.)

وی افزود: آن حضرت خطرات و صدمات نارضایتی و خشم پدر و مادر را چنین بیان می‌نمود: مبادا با کارهای خویش، خود را عاق والدین نمایید که بوی بهشت از هزار سال راه شنیده می‌شود، اما عاق پدر و مادر آن را نمی‌یابد. دو درب جهنم برای کسانی که صبح کنند و والدین آنان از آنها ناراضی و ناخرسند باشند گشوده می‌شود؛ همۀ پیروان آیینم مرا در قیامت خواهند دید، مگر عاق والدین؛ هر کس پدر و مادر خود را در حال حیات درک کند و آنان را از خود ناراضی و ناخشنود نماید، هرگز آمرزیده مباد!» (ر.ک: جمال الأسبوع، ص ۳۰۳ و 4۵۳؛ جنة الأمان، صص ۳۹۰ و 454؛ ریاض السالکین، ج 4، ص 6۸ و ۵۳4.)

 و جبرئیل که شاهد دعای رسول حق بود، آمین گفت.

استاد مرتضی کریم پور خاطرنشان کرد: پیشوای ششم شیعیان با چنین نگرشی و با اشاره به روز دیدار بندگان با خداوند مهربان، فرمود: چون روز قیامت فرارسد، پرده‌ای از پرده‌های بهشت برداشته شود و هر که روح داشته باشد، بوی آن را از پانصد سال راه درک می‌کند مگر یک دسته!»

سؤال کردند: آنان چه کسانی هستند؟

 فرمود: «عاق والدین.» (ر.ک: عدة الداعی و نجاح الساعی، صص ۸6 و ۲۹۰؛ فضائل الأشهر الثلاثه، ص ۵4 و 6۵.)

آنگاه با اشاره به‌ آیه «فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ»  فرمود: «اگر خداوند چیزی را کمتر و پست‌تر از أُف گفتن می‌دانست از آن نهی می‌فرمود و أُف گفتن کمترین مرتبه عقوق است و از جمله عقوق، نگاه تند فرزند به چهرۀ پدر و مادر است.» (علم اخلاق اسلامی، ج ۲، ص 352؛ معراج السعادة، ج ۱، ص ۵۳۱.)

وی افزود: این عظمت چشمگیر و کم ‌نظیر بدان خاطر است که شناخت خداوند علت اصلی و نخست رفتار شایسته و بایستۀ فرزندان با والدین خود است و این هم بیشتر و پیشتر از سایر اعمال صالح، ما را به رحمت خداوند و رضای الهی نزدیک می‌گرداند و علاوه بر آن، حق پدر و مادر، مشتق شده از حق پروردگار است و خدمت به آنان، خدمت به خداوند محسوب می‌شود. (امام صادق عليه السلام: شرح مصباح الشریعه، ص 435) بدین خاطر عاق والدین، بدترین و شدیدترین انواع قطع رحم است زیرا با ولادت فرزند، نزدیک‌ترین و خاص‌ترین ارحام تحقق می‌یابد و حق پدر و مادر - نسبت به دیگر خویشان و ارحام - دوچندان می‌شود اما با رفتار نادرست فرزند، این حقوق پایمال می‌شود. (علم اخلاق اسلامی، ج ۲، صص 350 و 352.)

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: اهمیت رعایت حق والدین تا بدان جا وسعت دارد که خداوند در حدیثی قدسی فرمود: «به عزت و جلال و شأنم سوگند، اگر عاق والدین عبادات همۀ انبیا را انجام دهد، از او نمی‌پذیرم.» و نخستین چیزی که در لوح محفوظ نگاشته شده آن است که: «منم خدایی که جز او خدایی نیست، هر که پدر و مادر از او راضی باشد، من نیز از او راضی هستم و هر که پدر و مادر بر او خشمگین و از او ناخشنود باشد، من نیز بر او خشمناک خواهم بود.» (ر.ک: نور على نور، ص ۱۰۱؛ الأنوار الساطعه، ج ۳، ص ۳۰؛ البلد الامین، ص ۳۳۵: ریاض السالکین، ج 4، صص ۵۱ و ۹۷.)

وی افزود: این بینش بالنده و تابنده موجب گردید که امام سجاد علیه‌السلام برای دوری از زمینه‌های عاق، هرگز با والدین خود هم‌غذا نشود و چون سبب این موضوع را از او سؤال کردند، فرمود: «می‌ترسم لقمه‌ای که مورد نظر آنان بوده است، پیش از آن‌ها بردارم و این عمل موجب عاق من شود.» (شرح مصباح الشریعه، ص 435.)

استاد کریم پور خاطرنشان کرد: آینۀ تمام نمای معرفت آن حضرت نسبت به والدین در صحیفۀ سجادیه به‌خوبی نمایان است که در همین بخش‌، فرازی از دیدگاه آن امام همام ترسیم خواهد شود.

وی در ادامه بیان کرد: عاق، بردیگی و جدایی از والدین پرتگاهی هولناک و مرگبار برای فرزندان است که تمامی صالحان و پاکان و حتی معصومان در پی ایمنی خویش از آن بوده‌اند زیرا باعث دوری مطلق و بی‌چون‌وچرای انسان از رحمت بی‌پایان و ریزان خداوند می‌شود و فرد عاق شده را همانند یاغیان و طاغیان بی‌ایمان در تندباد حوادث رها می‌سازد. امام هادی علیه‌السلام فرمودند: «عقوق والدین، کمی مال، کمی آبرو و کمی عمر را در پی داشته و باعث ذلت و خواری در دنیا می‌شود.» (سفینة البحار، ج ۲، ص 6۸۷.)

وی افزود: تأثیر محسوس و ملموس این صفت ناشایسته در زندگی جوانی ثروتمند از مدینه چنان بود که رسول خدا صلی الله علیه و آله با اشاره به او، همگان را به عبرت‌آموزی دعوت می‌فرمود. وی که پدر پیری داشت، احسان و رسیدگی به او را ترک نمود و هیچ توجهی به وی نکرد. چندی نگذشت که پروردگار متعال اموالش را از او گرفت و فقر و تنگدستی و ناتوانی و مریضی به آن جوان رو کرد.

استاد کریم پور خاطرنشان کرد: رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرماید: «ای کسانی که پدران و مادران خود را آزار می‌رسانید، از حال این جوان عبرت بگیرید و بدانید دارایی او در دنیا از دست وی رفت و به جای توانمندی و دارایی، ناتوانی و نیازمندی، جایگزین شد و هر درجه‌ای که در بهشت داشت، به‌واسطۀ ‌این گناه از دست داد و در مقابل، درکات آتش بر او مهیا گردید.»

وی افزود: مستجاب نشدن دعای شخص عاق شده - آن هم در شبی سراسر استجابت و اجابت با حضور فرشتگان رحمت و مغفرت - فرازی غم‌بار در زندگی سیاه عاق است که استاد اخلاق و عرفان، مرحوم حاج میرزا جواد آقا ملکی تبریزی دربارۀ آن می‌فرمود: در شب قدر ملائکه از آسمان لطف و عنایت خداوند فرود می‌آیند، در زمین پخش می‌شوند، بر مجالس مؤمنان و خداباوران می‌گذرند، به آنان سلام می‌کنند و برای دعاهای آنها آمین می‌گویند و این برکات و حسنات تا سپیدۀ صبح نمایان است. در این شب دعای تعدادی رد می‌شود و خواسته‌ها و حاجات آنان بی‌پاسخ می‌ماند که از آن جمله، «عاق والدین» است. (المراقبات، ص ۲۹۱.)

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: بدین خاطر رسول اکرم صلی الله علیه و آله در سخنی کوتاه، طوماری بلند از طرد چنین افرادی را گشود و فرمود: یقالُ لِلعاقِّ: اِعمَلْ ما شِئتَ فإنّی لا أغفِرُ لَكَ^»؛ به عاق پدر و مادر گفته می‌شود که هر چه می‌خواهی بکن که همانا من تو را مورد لطف و مغفرت خویش قرار نمی‌دهم. (بحار الانوار، ج ۷، ص ۸۰.)

وی اضافه نمود: به‌ یقین، راه بازگشت و روزنۀ امید و ایمان در این میان هرگز بسته نیست و چنین افرادی قادر به جبران گذشته خویش هستند و می‌توانند در دوران حیات یا پس از رحلت و مرگ والدین خود زمینه‌های عفو و بخشش آنان را فراهم کنند، بدین خاطر، دعای کسی که پدر و مادر خویش را دعا می‌کند و همچنین دعای افرادی که سستی‌ها و کاستی‌های خود را جبران کنند و رضایت والدین خویش را کسب نمایند، مستجاب و مقبول و باعث رهایی از سنگلاخ‌ها و سختی‌های جان‌ فرسای زندگی دانسته شده است. (کشف الارتیاب، ص ۲۶۷.)

استاد مرتضی کریم پور خاطرنشان کرد: امام سجاد علیه‌السلام بر اساس شناخت و شیدایی خویش، بخشی معرفت‌آفرین در دعاهای خود با عنوان دعا به والدین گشوده است و به پیشگاه پروردگار متعال عرض می‌کند:

الهی، پدر و مادر را به کرامت نزد خود و درود از سوی خویش، ممتاز نما. خداوندا، چنان کن که از هیبت پدر و مادرم بسان هیبت سلطان خودکامه بیمناک باشم و به هر دو چون مادری مهربان نیکی کنم. پروردگارا، اطاعت از آنان و خوش‌‌رفتاری با آنها را در نظرم از لذت خواب در چشم خواب‌آلود شیرین‌تر و برای سینه‌ام از شربت گوارا در ذائقۀ تشنه، گواراتر گردان تا خواستۀ ایشان را بر خواستۀ خود ترجیح دهم و خرسندی آنان را بر خرسندی خود مقدم دارم و خوبی ایشان را دربارۀ خود هرچند اندک باشد، زیاد ببینم و نیکویی خود را دربارۀ‌ ایشان هرچند بسیار باشد، کم شمارم.

خدایا، صدایم را در محضر آنان ملایم، گفتارم را بر آنها خوشایند، خویم را نسبت به آنان نرم و قلبم را بر ایشان مهربان ساز و مرا نسبت به هر دو خوش‌رفتار و دلسوز قرار ده.

خداوندا اگر از جانب من آزاری به آنان رسیده یا از من کار ناخوشایند دیده‌اند یا حقی از آنان به‌وسیلۀ آن از بین رفته، همه را موجب پاک شدن آنان از گناهانشان و مایۀ رفعت مقامشان و افزونی حسناتشان قرار ده، ای که بدی‌ها را با چندین برابر به‌خوبی تبدیل می‌کنی.

الهی، اگر در گفتار با من از حدود بیرون رفته‌اند یا در عملی نسبت به من زیاده‌روی نموده‌اند یا حقی را از من ضایع کرده‌اند یا از وظیفۀ پدر مادری دربارۀ من کوتاهی نموده‌اند، من این حق خود را به آنان بخشیدم! و آن را مایۀ احسان بر آنها قرار دادم و از تو می‌خواهم که وزر و وبال آن را از دوش آنان برداری زیرا که نسبت به خود، آنان را متهم نمی‌کنم و آنان را در مهربانی در حق خودم سهل‌انگار نمی‌دانم و از آنچه درباره‌ام انجام داده‌اند ناراضی نیستم! زیرا رعایت حق آنان بر من واجب‌تر و احسانشان نسبت به من دیرین‌تر و نعمتشان بر من بیشتر از آن است که آنان را از روی عدل قصاص کنم یا نسبت به‌ ایشان مانند آنچه نموده‌اند رفتار کنم.

الهی، اگر چنین کنم پس روزگار مدیدی که در تربیت من سپری کرده‌اند و رنج‌های زیادی که در نگاه‌داری من تحمل نموده‌اند و آن همه که بر خود تنگ گرفتند تا به زندگی من گشایش بخشند چه می‌شود؟

بعید است که پدر و مادرم بتوانند حق خود را از من بستانند و من نمی‌توانم حقوقی را که از آنها بر عهده دارم ترک نمایم و وظیفۀ خدمت آنان را انجام دهم.

خداوندا، بر محمد و آل او و نسل او درود فرست و پدر و مادرم را به بهترین چیزی که پدران و مادران بندگان باایمانت را به آن امتیاز داده‌ای مخصوص گردان، ای مهربان‌ترین مهربانان.

خداوندا، یاد آنان را در پس نمازهایم و در اوقات شبم و در ساعت روزم از صفحه قلبم مزدای.

خداوندا، بر محمد و آلش درود فرست و مرا به برکت دعایی که بر آنان دارم بیامرز و آنان را به خاطر خوبی‌هایی که در حق من داشته‌اند مشمول آمرزش حتمی‌خود قرار ده. خداوندا، پدر و مادرم را به شفاعت و میانجی‌گری من از آنان خشنود کن و آنان را با کرامت به سرمنزل مقصودشان در بهشت برین برسان.

خداوندا، اگر پدر و مادرم را پیش از من آمرزیدی پس ایشان را شفیع من قرار ده و اگر مرا پیش از آنان مورد آمرزش خود قرار دادی پس مرا شفیع ایشان بنما تا در پرتو مهربانی‌ات در سرای کرامت و جایگاه مغفرت و رحمتت گرد آییم زیرا که تو صاحب فضل بزرگ و نعمت دیرین و مهربان‌ترین مهربانان هستی.» (صحیفۀ سجادیه، دعای ۲4 (با تلخیص).