استاد مرتضی کریم پور از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع «برخی عوامل عدم استجابت دعا» پرداخت.

/270/260/20/

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: می توان به برخی از عوامل عدم استجابت دعا اشاره نمود؛ عواملی از قبیل:

١- تنافی با سنت‌های آفرینش

۲- غفلت دل و دیده

۳- ریا، خودنمایی و خودآرایی در دعا

۴- مال حرام، طعام تیره و ناپاک

۵-عاق والدین؛ مطرود و مغضوب پدر و مادر

۶- مصلحت نبودن اجابت

ریا، خودنمایی و خودآرایی در دعا

وی افزود: مصون‌ سازی دعاها از ریا، توصیه‌ ای اساسی از سوی معصومین و صالحان است تا حضور ما در جمع دعاگویان، تنها و تنها «حضوری جسمانی» نباشد؛ بلکه در «جلوۀ روحانی» یا توجه قلبی، دل و دیده ما هم به سپیده اجابت یعنی لطف خاص خداوند مهربان توجه نماید. در این صورت در خلوت نیز از دعا کردن کوتاهی نمی ‌کنیم و آنگاه که نگاه دیگران به دستان بلند ما و گوش آنان به واژه‌ های مترنم بر لبان ماست، هرگز توجه و ستایش آنان را طلب نمی‌ کنیم و برای حفاظت و حراست از نغمه‌ های عبادی خویش، گاه آهسته و پنهان لب به گفتگو با خدای مهربان می ‌گشاییم تا از آفت ریا دور باشیم و «دعای پنهانی ما برابر هفتاد دعای آشکار» ارزش یابد، صخره ‌ای سخت و سنگین از خودنمایی، مانع صعود عبادتمان به آسمان نشود و شنوای فرمان خداوند در دعا کردن پنهانی باشیم که فرمود: «اُدْعُواْ رَبَّکُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْیَةً» پروردگار خود را (آشکار) از روی تضرع و در پنهانی بخوانید. (اعراف: ۵۵؛ ر.ک: مریم: ۳ «إِذۡ نَادَىٰ رَبَّهُۥ نِدَآءً خَفِيا»)

وی افزود: در این صورت، نشاط معنوی و شور عبادی با ما خواهد بود و هرگز نیازی به ستایش اطرافیان به هنگام دعا کردن در خود نمی ‌بینیم. ابوسعید ابوالخیر می گوید:

ای کرده غمت غارت هوش دل ما

درد تو شده خانه فروش دل ما

رمزی که مقدسان از آن محرومند

عشق تو مرا گفت به گوش دل ماه

مال حرام، طعام تیره و ناپاک

استاد کریم پور خاطرنشان کرد: شیخ بهایی می گوید:

حب دنیا هست رأس هر خطا

از خطا کی می‌شود ایمان عطا

ای خوش آن کو یابد از توفیق بهر

کارود رو سوی آن بی‌نام شهر

حیف باشد از تو ای صاحب هنر

کاندرین ویرانه ریزی بال و پر

وی افزود: «مال»، «معیشت»، «کسب» و «طعام» جلوه ‌ای پرجاذبه، تأثیری بسیار و نقشی بنیادین در زندگی انسان داشته و در پی ‌ریزی شخصیت فرد، خانواده و اجتماع، تأثیری گرانبار و ماندگار دارد. از یک سو گفته‌ اند: «مادّه و زمینۀ شهوات و زشتی ‌ها» است که «عصیان‌ها و طغیان‌ ها» و «پلشتی ‌ها و پلیدی ‌ها» با آن پدید می ‌آید‌؛ «ماده ‌ای ویرانگر و مرکبی رنج ‌آور» است که رهآوردی جز «هلاکت و نیستی» برای صاحب خویش ندارد؛ دوستی و دلدادگی به آن باعث روئیده شدن «نفاق و دورویی» در دل و دیده می ‌شود و گرفتاری بی ‌پایان، اندوه بی‌ فرجام‌، فقر بی ‌غنا و آرزوی بی ‌انتها نصیب انسان می ‌کند. (بحارالانوار، ج ۵۷، ص ۳۵۵ و ج ۷3، ص ۱۳۳ و ج ۷۸، ص ۲۷۵)

وی افزود: از سوی دیگر «مددکار دستیابی به سرای جاودان»‌، «پلکان صعود به جایگاه پاکان» و «یاوری شایسته در ذخیره اعمال صالحان» معرفی شده است که امروز ما را «خانۀ برتر پرهیزگاران» و «تجارتخانه ‌ای سودآور برای خوبان» می‌ سازد و به فردایی جاودان متصل می ‌سازد. (بحار الانوار، ج 4۷، ص 4۷ و ج 73، ص ۱۰۷؛ نهج البلاغه، خطبه 154 و نامه ۵۵)

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: با نگاهی نو و تأملی دوباره بر این دو دیدگاه متفاوت یا متناقض، به ‌خوبی درمی‌ یابیم که پیشوایان روشن‌ اندیش، نگرشی دیگر دراین‌باره ارائه داده ‌اند و آن دوری و رهایی از حب و دل‌ بستگی و دلدادگی به مال و دارایی است تا هرگز اسیر آن نشویم و همواره امیر آن بمانیم؛ از این ‌رو ذات دنیا باعث شرارت و غرور یا مایۀ ضرر و زیان نیست؛ بلکه حبّ دنیا یا دنیازدگی است که انسان را عبد بلکه عبید خویش می ‌سازد و او را شیفته و فریفتۀ خود می‌ کند.

وی اضافه نمود: بی ‌تردید این حالات افراطی، بینشی به انسان می‌ دهد که او را در راه کسب مال و معیشت‌، وادار به شکافتن و برداشتن مرزهای باید و نباید یا حلال و حرام می ‌نماید تا از هر راهی و به هر صورتی به کسب و افزایش درآمد و دارایی خود بپردازد و آرام ‌آرام تمامی ارزش‌ هایی که پیش از این در زمرۀ اعتقادات راسخ او به حساب می ‌آمد، دچار لرزش، سستی و کاستی شود و دیری نپاید که ماهیت و هویت الهی انسانی او تغییر یابد!

استاد کریم پور تأکید کرد: هشدار‌های بسیار و پیگیری معصومان نسبت به پیروان خویش، بیانگر خطرات و آسیب‌ های فراوانی است که برای هر یک از ما در این راه به چشم می ‌خورد. روزی رسول خدا، حب مال را پرتگاهی هلاکت ‌بار معرفی کرد و با اشاره به اینکه ایمنی‌ و سلامت از آسیب ‌های مرگبار آن احتمال اندکی خواهد داشت، چنین فرمود: «دوستی و دلدادگی مال دنیا در زندگی همانند حملۀ دو گرگ به‌ سوی گوسفندان است که احتمال رهایی از درندگی گرگ‌ ها بسیار اندک و ناچیز خواهد بود» (ترجمه اخلاق، ص ۳۰۱، علم اخلاق اسلامی، ج ۲، ص 66.)

وی افزود: امام سجاد نیز به هنگام راز و نیاز با خداوند بی‌نیاز چنین می‌گفت: «پروردگارا، مرا مفتون و شیفته مال و جاه مساز و آسودگی و آرامش [حقیقی] نصیبم فرما و زندگی‌ام را به رنج آمیخته مکن و دعایم را مستجاب گردان.» (ر.ک: بحارالانوار، ج ۷۸، ص 451 و ص ۷۳ و ۱۰۵)

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: نوع نگرش صاحبان مال، یکسونگری و انتظار جاودانگی از مال، نگاه آرمانی، استقلالی و در یک سخن‌ دلدادگی و دل‌بستگی به آن موجب خطا و خسران می‌ شود و افراد را چنان قارون می‌ کند که همۀ هستی خود را در زر و زیور ببیند نه چون سلیمان نبی که شعار شعورآفرین او این سخن بود: «ذَٰلِكَ فَضۡلُ ٱللَّهِ یؤۡتِیهِ مَن یشَآءُۚ» این [دارایی، ثروت و موفقیت] لطف و فضل خداوند است که به کسانی که دوست دارد، می‌ دهد. (مائده: 54 ر.ک: تفسیر اطیب البیان، ج ۱۰، ص ۲۷۹؛ البرهان، ج ۳، ص ۲۳۷: المیزان، ج ۱6، ص 76: نمونه، ج ۱6، ص ۱۵۵)

وی افزود: صائب تبریزی می گوید:

قدم سعی تو در دامن تن پیچیده است

ورنه، افلاک تو را اطلسی پای‌انداز است

 به ‌یقین در این نگاه پرنور، دنیا و دارایی‌ های متنوع و متعدد آن، گذرگاه دیده می ‌شود، نه اقامتگاه. این گذرگاه سایه ‌ای به‌ظاهر ساکن اما در واقع در حال حرکت است و تنها صاحبان بصیرت و بینایی، حرکت آن را مشاهده می‌کنند؛ پلی است برای مرور و نماندن، نه مکانی برای قرار و ماندن؛ متاعی کم‌دوام و کالایی ناپایدار است که جلوه‌ای زیبا و پرجاذبه دارد؛ اهل دنیا و صاحبان مال و اموال، میهمانی بیش نیستند و با دریافت نعمتی به فراق نعمتی دیگر مبتلا می‌شوند و در این هنگام به حقیقتی گران‌بها دست می ‌یابند: «المُؤمِنُ یهُمُّ بِأَمرِ دُنیاهُ وأمرِ آخِرَتِهِ... نِعمَ المالُ الصّالِحُ للرّجُلِ الصّالِحِ»؛ انسان دین ‌باور و خداجو، به امر دنیا و آخرت خویش همت می‌کند... و چه خوب است مال صالح برای انسان صالح و نیک‌سرشت.( ر.ک: میزان الحکمة، ج ۳، ص 346-۲۸۵؛ ترجمه اخلاق، ص ۲۹4، المحجة البیضاء ج ۳، ص ۲۲۵-204)

چنان ‌که در دیگر آموزه‌ های آسمانی معصومان می‌خوانیم:

دنیا و دارایی آن دو گونه است:

1- رساننده (در حد کفایت و نیاز)

2- بازدارنده (بیش از احتیاج که باعث غرور و خودپسندی است و لعنت شده است.) (ترجمه اخلاق، ص ۲۹۷؛ المحجة البیضاء ج ۳، صص ۲۰4 - ۲۰۶؛ المراقبات، ص ۲۳۹ و ۲۶۱.)

استاد کریم پور خاطرنشان کرد: مردی به امام صادق علیه‌السلام عرض کرد: ای پسر رسول خدا، به خدا قسم ما در طلب دنیاییم و دوست داریم صاحب (مال و دارایی) دنیا شویم. امام فرمود: دنیا را برای چه می‌خواهی؟

پاسخ داد: می‌ خواهم خود و خانواده‌ام را تأمین کنم، صلۀ‌رحم به‌جا آورم، انفاق کنم و حج و عمره انجام دهم.

حضرت فرمود: «این ‌که طلب دنیا نیست، طلب آخرت است... کسی که دنیای خود را به خاطر آخرت خویش، رها کند، از ما نیست.» (همان)

وی افزود: هر کسی برای خانواده خود زحمت بکشد، مانند کسی است که در راه خدا جهاد کرده است. آن که برای حفظ آبروی خود در میان مردم، تلاش برای معیشت خانواده و نیکی به همسایه‌ها در جست‌وجوی رزق حلال باشد، خدا را در حالتی ملاقات می‌کند که چهره‌اش چون ماه شب چهارده است. (وسائل الشيعة (ط - آل البیت)، ج 17، ص 21)

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: امام صادق علیه ‌السلام دربارۀ مردی که گفته بود من در خانه می ‌نشینم، نماز می ‌خوانم‌، روزه می‌ گیرم و پروردگارم را عبادت می‌کنم، روزی خودش می‌رسد، فرمود: «این فرد، یکی از سه کسی است که دعایشان مستجاب نمی ‌شود... خداوند رفتن در غربت برای طلب روزی را دوست می‌ دارد.»

وی افزود: رسول گرامی اسلام صلي الله عليه وآله فرمود: از دنیای شما سه چیز را دوست دارم؛ بوی خوش، زنان و نماز ولی روشنی چشم من در نماز است.» (عبس:24: ر.ک: الانسان:8؛ کهف: ۷۷.)

استاد کریم پور خاطرنشان کرد: با نگاهی به مجموعۀ توصیه ‌ها، راهکار‌ها و موعظه‌ های معصومان علیهم‌السلام در می ‌یابیم که تعادل در کسب مال و دقت در نوع درآمد و دارایی، به همراه توجه در عظمت و عزت شخصیت فرد در مسیر زندگی مادی، باعث حفظ هویت و ماهیت انسانی می ‌شود و افتخار و احترام جاودانی به شخص می ‌بخشد؛ به‌ ویژه اگر در پی آثار این تعادل، دقت و توجه در کسب طعام‌، معیشت و رزق و روزی پدید آید، آثاری دوچندان خواهد داشت. تأثیر عبور از معیار‌های الهی و شکستن حریم و حدود خداوندی، نخست در رزق و روزی تجلی می‌کند و نقش ژرف و عمیق خود را در طعام و معیشت زندگی نشان می‌دهد؛ ازاین‌رو خداوند حکیم خطاب به تمامی‌ دین‌باوران می‌ فرماید: «فَلْینْظُرِ الْإِنْسانُ إِلى‌ طَعامِهِ» پس باید انسان به طعام [مادی و معنوی] خویش بنگرد که چه چیزی نصیب او می ‌شود. (عبس: ۲۶)

وی در ادامه بیان کرد: رسول گرامی اسلام صلي الله عليه وآله تأثیر بالای طعام را در عبادت بندگان این‌گونه ترسیم فرمود: «اَلْعِبَادَةُ سَبْعُونَ جُزْءاً أَفْضَلُهَا طَلَبُ اَلْحَلاَلِ»؛ عبادت هفتاد جزء است که برترین آن، طلب رزق و روزی حلال در زندگی است. (المحجة البیضاء، ج ۳، ص ۲۰6، جامع السعادة، ج ۲، ص ۱۸۲)

و در پی آن، کسی که چنین اراده‌ای نداشته باشد در سخن آن حضرت، «ملعون» یعنی مورد لعن و طرد خداوند معرفی گردید.

استاد کریم پور خاطرنشان کرد: در گفتاری دیگر از آن حضرت آمده است: «همانا برای خداوند فرشته‌ای است بر بیت‌المقدس که هر شب فریاد می‌زند: کسی که حرام بخورد، واجبات و مستحبات عادی از او قبول نمی‌شود؛ کسی که لباسی به ده درهم خریداری کند و تنها یک درهم آن حرام باشد، خداوند نماز او را - تا زمانی که حساب آن درهم پاک نشده - قبول نمی‌کند؛ فردی که هیچ توجهی به نوع دارایی خود ندارد که از کجا کسب می‌کند، خداوند نیز هیچ مرز و معیاری در هلاکت و عذاب او در آتش نخواهد داشت؛ هر گوشتی که با حرام روئیده شود، آتش به آن سزاوار است.»  (معراج السعادة، ص ۳۲۷.)

وی در ادامه بیان کرد: در مقابل، به انسان‌های صالح و آسمانی بشارت و شادمانی داد و فرمود: «مَن اکَلَ الحَلالَ اربَعینَ یَوما، نَوَّرَ اللّهُ قَلبَهُ و اَجری یَنابیعَ الحِکمَةِ مِن قَلبِهِ عَلی لِسانِهِ» کسی که چهل روز غذای حلال بخورد‌، خداوند قلب او را نورانی می‌سازد و چشمه‌های حکمت را از قلب او بر زبانش جاری می‌سازد. (المحجة البیضاء، ج ۳، ص ۲۰4.)

وی افزود: به خاطر آثاری چنین ارزشمند‌، رو به ابوذر ‌کرد و ‌فرمود: «لا تُصحَبْ اِلاّ مُؤْمِناً وَ لا يَاْكُلْ طَعامَكَ اِلاّ تَقِىٌّ» هم‌صحبت نشو مگر با مؤمن و مخوران طعام خود را مگر به انسان پرهیزگار و متقی. (المحجة البیضاء، ج ۲، ص ۹۰ و ج ۳، ص ۳۳؛ جامع السعادة، ج ۲، ص ۱۳۵) صائب می گوید:

تن به هر تشریف ناقص کی دهد نفس شریف؟

کعبه هیهات است پوشد جامۀ پوشیده را

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: روزی سعد، یکی از یاران پیامبر اکرم صلي الله عليه وآله از آن حضرت درباره چگونگی مستجاب ‌الدعوه بودن خویش سؤال کرد؛ پیامبر رو به او کرد و فرمود: «أطِبْ كَسبَكَ تُستَجَبْ دَعوَتُكَ... أطِبْ كَسبَكَ تُستَجَبْ دَعوَتُكَ» طعام و غذای زندگی خود را طیب و طاهر کن، دعایت مستجاب خواهد شد... کسب ‌و کار خود را حلال کن تا دعایت مستجاب شود. (الدر المنثور، ج ۱، ص ۱۹۷: جامع السعادة، ج ۲، ص ۱۸۰؛ الدعوات، ص ۲4: المراقبات (ترجمه)، ص ۲۳۹، بحار الانوار، ج ۹۳، ص ۳۵۸.)

وی افزود: در حدیثی قدسی خداوند مهربان به تمامی بندگان می‌فرماید: دعا از تو، اجابت از من؛ زیرا دعایی از من پوشیده و پنهان نمی‌ ماند، مگر دعای حرام‌لقمه» (المراقبات (ترجمه)، ص ۲۳۹.)

استاد کریم پور خاطرنشان کرد: از جمله نصیحت‌هایی که خداوند به حضرت عیسی نمود این بود: به ستمگران بنی اسرائیلی بگو: «در حالی ‌که مال حرام زیر پایتان و بت ‌ها در خانه‌ هایتان است، به درگاه من دعا نکنید؛ زیرا سوگند یاد کرده ‌ام که دعای کسی را که مرا بخواند اجابت نمایم و اجابت اینان تا موقعی که پراکنده گردند جز لعنت چیزی نیست.» (همان)