استاد میرزا احسان زاهری کاشانی از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، به موضوع «نکاتی از آیات نخستین سوره مبارکه نساء» پرداخت.

/270/260/21/

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: در آیه دو آیه نخست از سوره مبارکه نساء می خوانیم:

«يا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَ خَلَقَ مِنْها زَوْجَها وَ بَثَّ مِنْهُما رِجالاً كَثيراً وَ نِساءً وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذي تَسائَلُونَ بِهِ وَ الْأَرْحامَ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلَيْكُمْ رَقيباً (1) وَ ءَاتُواْ الْيَتَامَى أَمْوَالهَمْ وَ لَا تَتَبَدَّلُواْ الخْبِيثَ بِالطَّيِّبِ وَ لَا تَأْكلُواْ أَمْوَالَهُمْ إِلىَ أَمْوَالِكُمْ إِنَّهُ كاَنَ حُوبًا كَبِيرًا (2)»

وی افزود: سه مرتبه درباره تقوا مطرح شد؛ ای مردم نسبت به مربی خود تقوا داشته باشید؛ نسبت به خالق خود تقوا داشته باشید؛  و نسبت به ذی رحم تقوا داشته باشید. خدا را در تربیت، خالقیت، ذی رحم و ارتباط و معاشرت با اقوام و خویشان ببینید و خدا را در نظر بگیرید. در نظر بگیریم که اگر از خویش و قوم و همسایه درخواستی داریم، از خدا داریم؛ به واسطه خدا داریم؛ چرا که خدا به آنها که دارا هستند، فرمود تا انفاق کنند؛ از این رو این وظیفه از جانب خدا به عهده کسانی است که توانایی پرداخت را دارند؛ و خداوند نعمت روزی آنها را اینگونه قرار داده است؛ و این افراد هم وظیفه دارند هم وجوهات واجب، مانند خمس و زکات و زکات فطره را پرداخت کنند و هم وظیفه دارند به صورت قرض الحسنه مشکلات اقوام و خویشان و جامعه را حل کنند و به هم به صورت عموم، انفاق کنند.

استاد زاهری کاشانی خاطرنشان کرد: در آیه دوم می خوانیم تقوا نسبت به «یتیمان» را هم مراعات کنند. یکی از مسائل مهمی که در اینجا مطرح شده است، مسائل اقتصادی و همین طور حقوق یتیمان و تقوا نسبت به آنها است. در آداب معاشرت، مراقب باشیم که دلشان نشکند؛ لبخندی به لب های آنها بیاوریم؛ آنها را شاد کنیم و به آنها توجه کنیم.

وی در ادامه بیان کرد: در آیه شریفه می خوانیم «وَ ءَاتُواْ الْيَتَامَى أَمْوَالهَمْ» در اینجا مراد این نیست که اگر این یتیم، بچه است و نمی تواند نگاهداری اموال کند، باز اموال را به او بدهید. در شأن نزول آن آمده است

شخصى از قبیله «بنى غطفان» برادر ثروتمندى داشت که از دنیا رفت، و او به عنوان سرپرستى از یتیمان برادر، اموال او را به تصرف درآورد، هنگامى که برادرزاده به حد رشد رسید، از دادن حق او امتناع ورزید؛ موضوع را به خدمت پیامبر صلى الله علیه و آله عرض کردند، آیه نازل گردید و مرد غاصب بر اثر شنیدن آن توبه کرد و اموال را به صاحبش بازگرداند و گفت: «أَعُوذُ بِاللّهِ مِنَ الْحُوْبِ الْکَبِیْرِ»؛ (به خدا پناه مى برم، از این که آلوده به گناه بزرگى شوم) («اسباب نزول الآیات» واحدى نیشابورى، ص 94؛ «تفسیر قرطبى»، ج 5، ص 8، ذیل آیه مورد بحث؛ «تفسیر رازى»، ج 9، ص 482، ذیل آیه مورد بحث؛ «بحار الانوار»، ج 72، ص 12. گردآوري از کتاب: شان نزول آیات قرآن (برگرفته از تفسیر نمونه)، محمد جعفر امامی، مدرسه الامام علی بن ابی طالب (ع)، چاپ اول ، ص 132)

وی افزود: «حوب» به معنای چیز سنگینی است که از زمین استخراج می شود؛ حوب یا از نظر ریالی است که قیمتی است؛ یا حوب به معنای چیز سنگین است.  گناه سنگینی است. اگر یتیمان بزرگ شدند و نیاز دارند تا از اموال استفاده کنند، باید به آنها پس بدهیم؛ کسانی که متولی این امر هستند، باید مدیریت کنند و نصیحت کنند تا یتیمان بتوانند از این اموال استفاده کنند  و زندگی خود را تأمین نمایند. اموال یتیمان را بازگرداند؛ و حق نداریم به بهانه های مختلف، آنها را نگاه داریم. در حالی که آنها بزرگ شدند و به آن اموال نیاز دارند.

استاد زاهری کاشانی خاطرنشان کرد: در ادامه آیه شریفه می خوانیم: «و لَا تَتَبَدَّلُواْ الخْبِيثَ بِالطَّيِّبِ» شما که متولی آن اموال هستید، اموال کم قیمت و فاسد و خراب را با اموال طیّب و خوب، که قیمت بالایی دارد، مخلوط نکنید و هر گونه تبدیل در اموال آنها ممنوع است. نباید به وسوسه های شیطان در این زمینه توجه کرد البته گاه عین مال، همانند میوه است که اگر از زمانش بگذرد، فاسد می شود؛ آنها تبدیل به پول می شوند؛ اما اگر همانند طلا و نقره ماندگار باشند، باید ثابت بمانند تا آنها به حقوقشان برسند نه مخلوط و نه تبدیل.

وی افزود: در ادامه آیه می خوانیم: «وَ لَا تَأْكلُواْ أَمْوَالَهُمْ إِلىَ أَمْوَالِكُمْ إِنَّهُ كاَنَ حُوبًا كَبِيرًا (2)» این آیه که نازل شد، عده ای که متصدی یتیمان بودند و در یک خانه غذاهای مشترک می پختند و می خوردند، این کار را رها کردند و غذایشان را تفکیک کردند. این امر، از جهت روحی برای یتیمان مشکل شد. از این رو در آیات دیگر همانند آیات سوره بقره بیان شد و بیان گردید آنچه عرف و معروف جامعه اقتضا می کند، رفتار کنید تا مشکل برایشان پیدا نشود. اینکه بیان می شود اموالشان را با اموال خود نخورید، یعنی به ناحق و از روی بی انصافی نخورید و در مصرف اموال آنها و خودتان، عدالت را رعایت کنید.

در جمع بندی بین آن آیات و این آیه شریفه که می فرماید این کار را انجام ندهید، باید بیشتر به این مطلب که در آیات 152 سوره انعام و 34 سوره اسراء و همچنین در آیه ای که در سوره بقره آمده، توجه نمود. در آنجا بیان شده که ما باید تعادل را در این مسائل عمل کنیم

«وَ لا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتيمِ إِلاَّ بِالَّتي‏ هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَ أَوْفُوا الْكَيْلَ وَ الْميزانَ بِالْقِسْطِ لا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها وَ إِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَ لَوْ كانَ ذا قُرْبى‏ وَ بِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ» (انعام: 152)

«وَ لا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتيمِ إِلاَّ بِالَّتي‏ هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْؤُلاً» (اسراء: 34)

وی افزود: در آیه دوم از سوره نساء می خوانیم: «لا تأکلوا اموالهم الی اموالکم انه کان حوبا کبیرا» کسانی که این اموال را پس نمی دهند و اموال خوب و بد را تبدیل می کنند؛ یا برای مصرف، قاطی می شود، گناه بزرگی است. برگشتش به آن می شود که تقوا و انصاف و عدالت را از جهت روحی و روانی و اقتصادی مراعات کنیم.