استاد مرتضی کریم پور از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع «یکی از عوامل مؤثر در استجابت دعا» پرداخت.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: سؤال  در این است که چگونه دعایمان مستجاب می ‌شود و ریشه ‌ها و شیوه ‌های دستیابی به اجابت دعاها چیست؟ محتشم کاشانی می گوید:  

وقت دعا رسید دعایی که از مجیب

بر اوج لامکان به سمعنا شود مجاب

تا در دعا تضرع و الحاح سائلان

در جنبش آورد به اجابت لب جواب

بهر تو که کند دعا در دلی گذر

از دل گذر نکرده به لب باد مستجاب

وی افزود: «استجابت دعا» فضیلتی فروزان و کم ‌نظیر است که خداوند رسول راستین خود، حضرت محمد صلی الله علیه و آله را با آیۀ «وَجَدَکَ عائِلاً فَأَغْنی» با این امتیاز جلوه ‌ای دیگر بخشید و به تعبیر امام رضا علیه ‌السلام با استجابت دعاهای رسول خدا صلی الله علیه و آله، او را غنا و بی‌ نیازی بخشید. (^{بحار الانوار، ج ۱۱، ص ۸۱؛ الاحتجاج، ص 4۳۹)}

استاد کریم پور در ادامه بیان کرد: آشنایی با «شیوۀ دعا» و «چگونگی اجابت خواسته ‌ها» ارمغان‌ های ارزشمند معنوی برای انسان به همراه دارد که از آن میان می ‌توان به‌ برخی موارد، به‌عنوان مقدمات معرفتی اشاره کرد:

1. دعا کردن بندگان برای دیگران به ‌خصوص انسان‌ های شیفته و شایسته، موردعلاقۀ پروردگار و خواست خدا است.

۲. برای هر دعا وعدۀ اجابت داده شده است؛ اما وعده ‌ای «مشروط» نه «مطلق»؛ دعایی به اجابت می ‌رسد که شرایطی در «دعا»، «دعا کننده» و «حاجت مورد تقاضا» وجود داشته باشد.

۳. «معرفة الله» یا شناخت پروردگار در تمامی لحظه‌ های زندگی - به‌ ویژه هنگام دعا و مناجات - برترین سرمایه انسان است که «معرفة النفس» یا شناخت خود، پیش‌ نیاز ارزشمندی برای آن محسوب می ‌شود.

آگاهی عمیق یا «یقین» انسان به نیاز و احتیاج خود به خداوند غنی و بی ‌نیاز در تمامی حالات، آغازی خجسته برای رشد و شکوفایی انسان است تا هرگز دچار کبر و غرور نشود و همواره در برابر ذات پاک الهی دارای خضوع و خشوع باشد.

5. نعمت‌ ها و الطاف خداوند مهربان، آینه ‌ای از رحمت و محبت او محسوب می‌ شود تا هر یک از ما رابطه‌ ای عاطفی نسبت به خدای خویش بیابیم و افزون بر «شناخت» و «معرفت»، «عشق و شیدایی» را که همچون کیمیایی حیات ‌بخش است، نصیب خود سازیم.

6. خود را برای دستیابی‌ به قبولی دعاها و اجابت خواسته‌ ها، به صفات والا و الهی آراسته کنیم و صاحب «خلوص نیت»، «صفای باطن»، «پرهیزگاری و توجه تمام ‌عیار» و «سیر و سلوک معنوی» شویم.

۷. هرگز نسبت به خود دچار یأس و نومیدی نشویم؛ بلکه اجابت و عدم اجابت دعاها را محصول حکمت و مصلحتی برجسته بدانیم که از بینش‌ ها و برداشت ‌های زودگذر فراتر است. همیشه و در هر حال دارای شور و شوق و شیدایی همراه با سعی و تلاش و استقامت باشیم.

۸. ارتباط دو سویه بین «تلاش» و «توکل»، «دعا» و «کوشش» روشنگر رابطۀ علت و معلول در دعاهاست؛ بدین‌ معنا که آنچه در توان خود داریم به ‌کار‌ گیریم و اسباب و عوامل دستیابی‌ به هدف را که مربوط به سعی و استقامت است، فراهم سازیم و سایر اموری که گاه وابسته به عوامل نامرئی و غیر قابل ‌پیش‌ بینی است را از خداوند طلب نماییم تا دعای ما توحیدی و تمام ‌عیار باشد و هرگز از اسباب و عوامل لازم در کنار دعا غفلت نکنیم.

استاد مرتضی کریم پور خاطرنشان کرد: با این مقدمه بار دیگر پرسش آغازین این فراز را مطرح می‌ کنیم: «چگونه دعایمان مستجاب می‌ شود؟» و به پاسخ این سؤال می‌ پردازیم.  در ادامه به یکی از علل و عوامل اجابت دعای بندگان از پیشگاه پروردگار عالم اشاره می شود.

ثنا و ستایش خدا پیش از دعا

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: سپاس و ستایش خداوند و توجه به نعمت‌ ها و داده ‌های الهی پیش از هرگونه درخواست از حضرت حق، نشان شکوفایی اندیشه و احساس انسان است؛ آنان که شاکر و ستایشگر پروردگار خویش در تمامی لحظه ‌های زندگی هستند، درهای رحمت و مرحمت الهی را به روی خود می‌ گشایند و ره ‌توشه ‌های شایانی نصیب خود می‌ سازند.

وی افزود: از نگاه پاکان و صالحان، کلمۀ شریفۀ «الحمد لله»، از کلمات جامعی است که هرگاه شخصی با توجه به لطایف و حقایق آن، خداوند مهربان را ستایش کند، حق حمد را آنقدر که در توان و طاقت انسان است، به ‌جا آورده است؛ از این ‌رو چون امام باقر علیه ‌السلام از منزلی خارج شدند و مرکب خود را ندیدند، فرمودند: «اگر مرکب پیدا شود، حق حمد خداوند تعالی را آنطور که شایسته آن است انجام می ‌دهم.» با پیدا شدن مرکب، امام علیه ‌السلام سوار بر آن شده و از سر اخلاص و معرفت کلمۀ «ٱلْحَمْدُ لِلَّٰه» را بر زبان جاری کردند و از آن محل گذشتند.

وی تأکید کرد: عظمت این ذکر در آفرینش و سنگینی تأثیر آن به‌ گونه‌ ای است که رسول گرامی‌ اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: «اگر خداوند تمامی‌ دنیا را به بنده ‌ای از بندگان خود عطا کند و پس از آن، شخص بگوید: «ٱلْحَمْدُ لِلَّٰه»، آنچه او گفته افضل است از آنچه به او داده شده است! [زیرا] «الحمد لله» از هفت ‌آسمان و زمین، در میزان اعمال بندگان سنگین تر است؛ «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» نصف میزان است؛ اما «ٱلْحَمْدُ لِلَّٰه» میزان اعمال انسان را پر می‌ کند؛ [بنابراین] هیچ ‌چیز محبوب ‌تر از «ٱلْحَمْدُ لِلَّٰه» نزد خداوند نیست؛ [از این جهت خداوند با آن خود را ثنا گفته است‌].» (آداب الصلاة، ص ۲۵6)

استاد کریم پور خاطرنشان کرد: عظمتی چنان چشمگیر موجب شده که قرآن تمامی هستی را ثناگوی حق معرفی کند و بفرماید: «إِنْ مِنْ شَی‌ءٍ إِلَّا یسَبِّحُ بِحَمْدِه» (اسراء: 44) هیچ ‌چیزی نیست، مگر اینکه در حال ستایش و ثناست و تسبیح او را می ‌گوید. هرگاه حمد خداوند یعنی ثنای او بر زبان بندگان جاری شود (اسرار الصلاة، ص 363)؛ وعدۀ الهی درباره ستایشگران و شاکران انجام می‌پذیرد که: «وَ سَنَجْزِی الشَّاکِرِین» (آل عمران: 145)؛ به ‌زودی سپاسگزاران را پاداش خواهیم داد؛ و دعاهای انسان پس از بیان نعمت‌ ها و شکر از الطاف خداوند، مستجاب خواهد شد؛ (اوصاف الاشراف، ص 6۱) از این ‌رو امام سجاد علیه ‌السلام، پیش از شروع دعاهای خویش، همیشه لب به ثنا و ستایش پروردگار متعال می ‌گشود و عجز و ناتوانی خویش را از سپاس خداوند بیان کرده و توجه بندگان خوب خدا را به ستایش او، نعمتی بزرگ می‌ شمرد که نیاز به شکر و سپاس دوباره خواهد داشت. (صحیفه سجادیه، نیایش یکم، ص ۲۹ (ترجمه آیتی)

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: آن حضرت در فراز آغازین دعای ابوحمزۀ ثمالی، نخست خداوند را هشت مرتبه ستایش می ‌کند و با بیان جلوه ‌های لطف و رحمت الهی، به درگاه ربوبی چنین می‌ گوید:

«اَلْحَمْدُ للهِ الَّذی اَدْعوُهُ فَیجیبُنی... و الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی أَسْأَلُهُ فَیُعْطِینِی... وَالْحَمْدُ للهِ الَّذی اُنادیهِ کُلَّما شِئْتُ لِحاجَتی... و الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَا أَدْعُو غَیرَهُ... و الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَا أَرْجُو غَیرَهُ... و وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی وَكَلَنِی إِلَیهِ فَأَكْرَمَنِی... و وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی تَحَبَّبَ‏ إِلَیَّ‏ وَ هُوَ غَنِی‏ عَنِّی... و الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی یحْلُمُ عَنِّی» گویی سیره و سخن آن حضرت که به ‌دلیل شکر و ستایش بسیار به «سجاد» شهرت یافت، درس ‌آموز این حقیقت گرانبها است که هر یک از ما همواره رو به درگاه خداوند متعال کنیم و همانند جامی از او بخواهیم:

زبانم را ستایش پیشه گردان

ضمیرم را سپاس اندیشه گردان

وی افزود: امام باقر علیه ‌السلام با چنین بینش و روشی می‌ فرمود: «هرگاه کسی از شما آرزو و حاجتی داشته باشد، پیش از دعا، پروردگار خویش را ثنا گوید و با مدح و ستایش او سخن خود را آغاز نماید، همان ‌گونه که شخصی چون از سلطان و حاکمی چیزی خواست باید نخست او را تعریف و تمجید کند تا به حاجت خود دست یابد.» (شفاء الصدور، ص ۵6۷)

استاد کریم پور خاطرنشان کرد: در آموزه ‌های آسمانی معصومان علیهم ‌السلام تأثیر ستایش خداوند در اجابت دعاها اینگونه بیان شده است: «هنگامی‌که حاجتى - دنیوی یا اخروی – داشتید، ابتدا خداوند را با تسبیح (سبحان الله)، تحمید (الحمد الله) و تهلیل (لا اله الا الله) ثنا و ستایش کنید، آنگاه به محمد و آل او درود و دعا بفرستید، سپس حاجت خویش را بخواهید که در این هنگام خداوند، مهربان‌ تر از آن است که از دو حاجت (دعا به محمد و آل او و حاجت شما) یکی را برآورده سازد و به دیگری اعتنا نکند.

وی اضافه نمود: یادآوری گناهان و خضوع و خشوع به پیشگاه پروردگار نیز مایۀ اجابت دعاهاست. خداوند تبارک و تعالی به موسی بن عمران علیه ‌السلام وحی کرد: «هرگاه در پیشگاه من می ‌ایستی ذلیلانه و فقیرانه بایست و چون تورات می‌ خوانی با آوایی حزین صدایت را به من برسان.» (الدعوات، ص ۱۹- ۲۰)

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: امام صادق علیه ‌السلام، پیشوای روشن‌ اندیش شیعیان می ‌فرمود: «هر دعایی که پیش از آن ستایش خداوند نباشد، ابتر و ناقص است. (بحارالانوار، ج 93، ص ۳۲۱) ..

وی افزود: در سخنان امیرالمؤمنین علیه‌السلام است که: «اِنَّ الْمَدْحَه قَبْلَ الْمَسْأَلَهَ»؛ به‌ درستی که ستایش پیش از دعا و درخواست از خداوند باشد. هرگاه خدا را خواندید نخست او را ثنا گویید.» سؤال شد: چگونه خداوند را تمجید و تکریم کنیم؟ امام علیه‌السلام فرمود: پیش از درخواست دعای خود بگویید: «یا من هُوَ أقْرَبُ إلَىَّ مِنْ حَبْلِ الْوَریدِ، یا فَعَّالًا لِما یریدُ، یا مَنْ یحُولُ بَینَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ، یا مَنْ هُوَ بِالْمَنْظَرِ الْأعْلى‏، یا مَنْ هُوَ لَیسَ كَمِثْلِهِ شَىْ‏ء»

این استاد حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: صحیفۀ سجادیه که سرشار از دعاهای معرفت ‌آمیز و معرفت ‌آموز امام سجاد علیه ‌السلام است، نمونه ‌ای کامل و جامع در فراگیری آداب ستایش خداست. آن حضرت با توجه به سخن رسول گرامی‌ اسلام صلی الله علیه و آله که فرمود: «کُلّ اَمْرٍ ذی بالٍ لَمْ یُبْدَء فیه بِحَمْدِالله فَهُو اَبْتَر»، در نخستین دعای خود اینچنین سپاس خدای سبحان را بر زبان جاری می‌کند: سپاس خدایی را که اول است و پیش از او اولی نبوده (مبدأ هر موجودی است) و آخر است و پس از او آخری نباشد (مرجع همه اشیاء است)؛ خدایی که دیده ‌های بینندگان از دیدنش در دنیا و آخرت ناتوان‌اند (محال است او را ببینند چون آنچه به چشم سر دیده می ‌شود بایستی در مکان و جایی باشد و محتاج به مکان، جسم است و خدای تعالی جسم نیست)؛ و اندیشه ‌های وصف‌ کنندگان از عهدۀ وصفش بر نیایند (هر چه کوشند نمی ‌توانند به ‌طوری ‌که شایسته است او را وصف نمایند) چنانکه حضرت سیدالمرسلین صلی الله علیه و آله فرمود: «لا اُحْصی ثَناءً عَلَیكَ اَنْتَ كَما اَثْنَیتَ عَلی نَفْسِك»

استاد مرتضی کریم پور در بخش پایانی گفتگو خاطرنشان کرد: برخی از مفسران بر این باورند که به‌ کار‌ بردن دو نام مقدس خداوند یعنی «ملیک» و «مقتدر» [صاحب‌اختیار حقیقی و قدرتمند واقعی]، افزون بر ستایش حضرت حق، باعث اجابت دعا می ‌شود؛ به ‌طوری‌ که یکی از راویان نقل می‌ کند: زمانی وارد مسجد شدم و در حالی ‌که گمان می‌ کردم صبح شده است منتظر طلوع فجر بودم؛ ولی معلوم شد مقدار زیادی از شب باقی مانده است و هیچ فردی غیر از من در مسجد نبود. ناگهان صدای حرکتی از پشت سرم شنیدم، ترسیدم اما متوجه صدای ناشناسی شدم که می‌ گوید: ای کسی که قلبت لبریز از ترس است، وحشت نکن و بگو: «أَللّهُمَّ إِنَّکَ مَلِیْکٌ مُقْتَدِرٌ، ما تَشاءُ مِنْ أَمْر یَکُونُ»؛ پرودگارا، همانا تو صاحب‌اختیار و قدرتمندی، هر آنچه بخواهی از اموری که اتفاق می‌افتد و صلاح می‌دانی، می‌توانی انجام دهی. سپس هر چه می‌ خواهی بخواه. می‌گوید من این دعای کوتاه را خواندم و هر آنچه از پروردگار متعال خواستم انجام شد. (تفسیر روح المعانی، ج ۲۸، ص ۷۳؛ از تفسیر نمونه، ج ۲۳، ص ۸۷ و ۸۸؛ ر.ک: مصباح المتهجد، ج ۱، ص ۷۹۸: ریاض السالکین، ج ۷، ص 4۱۰؛ جنة الأمان، ج ۱، ص 64۸؛ جمال الأسبوع، ج ۱، ص 343.)