استاد روح‌الله احسن، از اساتید حوزه علمیه قم، در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع‌رسانی نشست دوره‌ای اساتید، به تحلیل محتوایی «خطبه پنجاهم نهج‌البلاغه» و تبیین عوامل ایجاد فتنه در جوامع اسلامی پرداخت.

/270/260/21/

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو، خطبه پنجاهم نهج‌البلاغه را نقشه‌راهی برای شناسایی ریشه‌ها و عوامل ایجاد فتنه دانست.

«وَ مِنْ خُطْبَة لَهُ (عَلَيْهِ‌السَّلامُ) وَ فِيها بَيانٌ لِما يُخَرِّبُ العالَمَ بِهِ مِنَ الفِتَنِ وَ بَيانٌ لِهذِهِ الفِتَنِ؛ و در آن، توضیحی است درباره آنچه جهان را با آن فتنه‌ها ویران می‌سازد، و شرحی از این فتنه‌ها آمده است.»

«إِنَّمَا بَدْءُ وُقُوعِ الْفِتَنِ أَهْوَاءٌ تُتَّبَعُ، ابتدای‌ ظهور فتنه ها هواهایی‌ است که پیروی‌ می‌ شود»

«وَ أَحْکَامٌ تُبْتَدَعُ،  و احکامی‌ که در چهره بدعت خودنمایی‌ می‌ کند»

«یُخَالَفُ فِيهَا کِتَابُ اللهِ، در این فتنه ها و احکام با کتاب خدا مخالفت می‌ شود،»

«وَ یَتَوَلَّی عَلَيْهَا رِجَالٌ رِجَالاً، عَلَى غَیْرِ دِینِ اللهِ؛ و مردانی‌ مردان دیگر را بر غیر دین خدا یاری‌ و پیروی‌ می‌نمایند.»

«فَلَوْ أَنَّ الْبَاطِلَ خَلَصَ مِنْ مِزَاجِ الْحَقِّ؛ اگر باطل از آمیزش با حق خالص می‌شد»

«لَمْ یَخْفَ عَلَى الْمُرْتَادِینَ؛ راه بر حق جویان پوشیده نمی‌ماند.»

«وَ لَوْ أَنَّ الْحَقَّ خَلَصَ مِنْ لَبْسِ الْبَاطِلِ؛ و اگر حق در پوشش باطل پنهان نمی‌گشت»

«انْقَطَعَتْ عَنْهُ أَلْسُنُ الْمُعَانِدِینَ؛ زبان دشمنان یاوه گو از آن قطع می‌گشت.»

«وَ لكِنْ یُؤْخَذُ مِنْ هـذَا ضِغْثٌ، وَ مِنْ هذَا ضِغْثٌ، فَیُمْزَجَانِ!؛ ولی‌ پاره ای‌ از حق و پاره ای‌ از باطل فراهم شده و در هم آمیخته می‌شود!»

«فَهُنَالِكَ یَسْتَوْلِی الشَّیْطَانُ عَلَى أَوْلِیَائِهِ؛ در این وقت شیطان بر دوستانش مسلط می‌ شود»

«وَ یَنْجُو «الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَ اللهِ الْحُسْنَی؛ و آنان که لطف حق شاملشـان شـده نجـات می‌ یابنـد.

وی اظهار داشت: امام امیرالمؤمنین علی (ع) در این خطبه، ریشه پدید آمدن فتنه‌ها را در "هواپرستی" و "بدعت‌گذاری در احکام دین" می‌دانند. این آموزه‌ها، درس‌های ارزشمندی برای امروز ماست تا بتوانیم مسیر برون‌رفت از فتنه‌های زمانه را شناسایی کنیم.

فتنه؛ درآمیختگی حق و باطل و تفکر التقاطی

استاد احسن در تحلیل ماهیت فتنه، میان «باطل آشکار» و «فتنه» تفکیک قائل شد و افزود: وقتی حق و باطل از هم جدا باشند، تشخیص مسیر برای مردم آسان است. اما فتنه زمانی رخ می‌دهد که حق با باطل مخلوط شود. در ادبیات امروز، این وضعیت را "تفکر التقاطی" می‌نامند؛ یعنی جایی که مکاتب متضاد (مانند شرق و غرب) را با پوششی از رنگ اسلامی با یکدیگر می‌آمیزند. این مخلوط کردن، باعث می‌شود جامعه دچار سردرگمی شده و نتواند تصمیمات درست و اصولی بگیرد.

وی  در ادامه بیان کرد: پس از رسول خدا (ص)، انحرافاتی در جامعه پدید آمد و جبهه شیطان در مقابل جبهه حق صف‌آرایی کرد. در چنین شرایطی، امیرالمومنین (ع) به عنوان مبین حق، با تبیین و روشنگری، شرایط را برای مردم شفاف می‌کردند تا تشخیص حق از باطل دشوار نشود.

ریشه‌های روان‌شناختی فتنه و بازی با «مقبولات جامعه»

استاد احسن با اشاره به زمان بیان این خطبه پس از جنگ صفین و ماجرای حکمیت، ریشه اصلی فتنه‌ها را در «پیروی از هوای نفس» دانست. وی هشدار داد: دشمن در زمان فتنه‌ها، هرگز مستقیماً به جنگ مسلمات و مقدسات نمی‌رود، بلکه از "مقبولات جامعه" استفاده می‌کند. دشمن نمی‌آید و بگوید دست از نظام یا ولایت مطلقه بردارید، بلکه می‌آید و با استفاده از همان گزاره‌های مقبول و مقدسات، در ذهن خودی‌ها بازی می‌کند تا تشتت رای و شبهه ایجاد کند.

تفکیک میان «اصول» و «تدبیر مصالح» در مواجهه با فتنه‌ها

وی با اشاره به ضرورت تفکیک میان مبانی اصولی و تدابیر اجتماعی، تأکید کرد: ما باید بتوانیم میان "اصول" و "تدبیر مصالح جامعه" تفکیک قائل شویم. مقام معظم رهبری (مدظله‌العالی) همواره بر اساس اصولی استوارند که از مکتب اهل‌بیت (ع) اخذ شده است، اما در عین حال، بر اساس حوادث و مصالح جامعه اسلامی، موضع‌های مشخصی را اعلام می‌نمایند تا مانع از ایجاد تشتت رای و دوئیت در جامعه شوند.

استاد احسن تصریح کرد: باید دقت داشته باشیم که هرگاه کسی بر اساس اصول خود موضعی می‌گیرد، نباید این موضوع به بهانه اختلاف در تدابیر، به ابزاری برای ایجاد فتنه و تفرق در میان خودی‌ها تبدیل شود. شفافیت در موضع‌گیری‌ها، بهترین راه برای مقابله با توطئه‌های جبهه باطل است.

ضرورت حمایت از کارگزاران نظام در مواجهه با تهدیدات

استاد احسن در ادامه گفتگو، با تأکید بر لزوم تفکیک میان «نقد سازنده» و «ایجاد تفرقه»، خاطرنشان کرد: ما باید در برابر مبانی و مسلمات نظام اسلامی محکم بایستیم. در عین حال، در میدان عمل موظفیم از کارگزاران نظام و دولت حمایت کنیم. همان‌طور که رزمندگان در میدان نبرد به پشتیبانی مردم و دولت نیاز دارند، مسئولین نظام نیز برای پیشبرد اهداف، نیازمند دلگرمی و اعتماد جامعه هستند.

وی افزود: انتقادات باید در جایگاه خود قرار گیرند و نباید به گونه‌ای باشد که دشمن از آن برای ایجاد تشتت رای و القای فضای «چند دستگی» در میان خودی‌ها سوءاستفاده کند.

گستره وحدت؛ از امت اسلامی تا وطن‌پرستی ایرانی

استاد احسن با اشاره به دیدگاه مقام معظم رهبری (مدظله‌العالی) در مورد دایره وحدت، تصریح کرد: رهبری عزیز، دایره وحدت را بسیار گسترده تعریف کرده‌اند؛ به گونه‌ای که حتی برای کسانی که به دلایلی با مبانی اعتقادی ما موافق نیستند اما وطن‌پرست و ایرانی هستند، جایگاه ویژه‌ای قائل شده‌اند. این نگاه جامع، کلید شکستن هیمنه قدرت‌های جهانی است. وقتی ملت متحد باشند و پشت نیروهای مسلح و دولت را بگیرند، می‌توانند کوه‌ها را جابه‌جا کرده و قدرت‌های استکباری همچون آمریکا را به زانو درآورند

مسئولیت علما در جبهه روشنگری و تبیین

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه در تحلیل تکمیلی خطبه پنجاهم، به این نکته اشاره کرد: باطل هرگز به صورت عیان ظاهر نمی‌شود، بلکه از طریق «بدعت‌گذارانی در دین» و «پیروان هوای نفس» در لباس حق ظاهر می‌گردد. وی در این راستا، بر مسئولیت علما تأکید نمود: «بر علما و بزرگی که قدرت تبیین دارند، واجب است که جبهه روشنگری را تقویت کنند. متأسفانه برخی به دلیل عدم آشنایی با مبانی، در تفکیک میان "اهم و مهم" دچار مشکل شده و مسائل را با یکدیگر مخلوط می‌کنند.

استاد احسن با اشاره به لزوم اعتماد به مسئولین در عرصه‌های دیپلماسی و اجرایی خاطرنشان کرد: رهبری در تبیین وحدت، هیچ‌گونه ابهامی باقی نگذاشته‌اند. در این دوران، هیچ وظیفه‌ای مهم‌تر از تبیین فرمایشات ایشان و حفظ وحدت در زیر سایه ولایت نیست. ما باید در عرصه‌های دیپلماسی، روشنگری و میدان عمل، "ید واحده" باشیم تا از این مسیر عبور کنیم.

وحدت ملی و حمایت از کارگزاران؛ سد دفاعی در برابر فتنه‌ها

استاد احسن در ادامه تحلیل‌های خود، با تأکید بر لزوم تفکیک میان «حفظ مبانی» و «حمایت از مجریان» اظهار داشت: ما باید در برابر مسلمات نظام اسلامی استوار بمانیم، اما در میدان عمل، موظف به حمایت از کارگزاران نظام و دولت هستیم. همان‌طور که رزمندگان در میدان نبرد به پشتیبانی مردم نیاز دارند، مسئولین نظام نیز برای پیشبرد اهداف، نیازمند دلگرمی و اعتماد جامعه‌اند.

وی تأکید کرد: هرگونه رفتار تفرقه‌انگیز در فضای عمومی، زمینه‌ساز سوءاستفاده دشمن برای القای فضای «چنددستگی» در نظام است و تأکید کرد: رهبری معظم انقلاب همواره بر وحدت همه مومنین، مسلمین و حتی ایرانیانی که به هر دلیل با مبانی اعتقادی ما موافق نیستند اما وطن‌پرست هستند، تأکید فرموده‌اند. این نگاه جامع به وحدت، همان عاملی است که منجر به شکست هیمنه قدرت‌های استکباری و به زانو درآوردن آمریکا شده است.

تبیین؛ تنها راه مقابله با بدعت‌های دینی و سیاسی

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه با اشاره به آموزه‌های امیرالمومنین علی (ع) در مورد ماهیت باطل، ابراز داشت: باطل هرگز به صورت عریان و شفاف ظاهر نمی‌شود، زیرا در آن صورت خریداری نخواهد داشت؛ بلکه دشمن از طریق "بدعت‌گذاران در دین" و "پیروان هوای نفس" وارد می‌شود تا در لباس حق، مسیر را منحرف کند.

وی در این راستا، بر مسئولیت علما در جبهه روشنگری تصریح نمود: بر علما و نخبگان واجب است که با تبیین دقیق فرمایشات رهبری، مانع از تداخل مسائل و اشتباه در تشخیص "اهم و مهم" شوند. در دوران کنونی، هیچ وظیفه‌ای مهم‌تر از روشنگری و تبیین این است که چگونه در زیر سایه ولایت، وحدت خود را حفظ کنیم.

نتیجه‌گیری: ضرورت «ید واحده» در عرصه‌های مختلف

استاد احسن در پایان گفتگو، بر لزوم اعتماد به مسئولان در خط مقدم دیپلماسی و عرصه‌های اجرایی تأکید کرد و افزود: انتقاد در جای خود محترم است، اما نباید اجازه داد فتنه‎‌گران از این مسیر برای انحراف جامعه استفاده کنند. در حال حاضر، تنها راه موفقیت ما این است که در عرصه‌های میدان، دیپلماسی و روشنگری، "ید واحده" باشیم و با اعتماد به کسانی که در خط مقدم زحمت می‌کشند، مسیر پیروزی را هموار کنیم.