به مناسبت سالروز میلاد امام حسن عسکری (ع)، استاد علی نظری منفرد از اساتید حوزه علمیه قم و خطیب حرم حضرت معصومه (س)، در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع‌رسانی نشست دوره‌ای اساتید به موضوع تبارشناسی تاریخی دوران امامت و درس‌های عملی از توصیه‌های امام حسن عسکری (ع) پرداخت.

/270/260/21/

استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم با اشاره به اختلاف نظرهای موجود در مورد سال تولد امام عسکری (ع)، اظهار داشت: برخی منابع سال ۲۳۱ و برخی دیگر سال ۲۳۲ هجری قمری را سال تولد ایشان ذکر کرده‌اند؛ بنابراین سن مبارک ایشان در زمان شهادت، ۲۸ یا ۲۹ سال بوده است. وی افزود: شهادت حضرت در سال ۲۶۰ هجری در سامرا اتفاق افتاد و ایشان در کنار پدرشان، امام هادی (ع)، در بقعه خانوادگی به خاک سپرده شدند.

 وضعیت سیاسی سامرا و تضاد با خلفای عباسی

استاد نظری منفرد با بررسی شرایط سیاسی آن دوران، به تضاد میان امام (ع) و دهمین خلیفه عباسی، «متوکل» اشاره کرد و افزود: بر اساس احادیث غیبیه امیرالمؤمنین علی (ع)، دهمین خلیفه عباسی (متوکل) از سخت‌ترین و کافرترین حاکمان بود. وی با نقل روایتی از تاریخ بغداد، توضیح داد که متوکل در آن دوران چنان سخت‌گیر بود که حتی نقل فضائل اهل‌بیت (ع) را جرم می‌دانست و افرادی را که این روایات را نقل می‌کردند، به شدت مجازات می‌کرد.

وی خاطرنشان کرد: امام حسن عسکری (ع) از سنین کودکی (حدود ۴ سالگی) همراه پدر بزرگوارشان به سامرا آمدند و سال‌ها تحت نظارت شدید و در بسیاری از اوقات در زندان عباسی‌ها به سر بردند تا اینکه در سال ۲۵۴ هجری، امامت ایشان آغاز شد و تا سال ۲۶۰ در این شرایط سخت، هدایت جامعه اسلامی را بر عهده داشتند.

 دستورالعمل امام حسن عسکری (ع) برای مدیریت تنگناهای مالی

خطیب حرم حضرت معصومه (س) با اشاره به یکی از احادیث تکان‌دهنده و کاربردی امام عسکری (ع) در پاسخ به نامه‌ی شخصی که اظهار فقر و نداری کرده بود، گفت: حضرت در پاسخ به این شخص، دستورالعملی برای زندگی ارائه دادند که امروز نیز برای ما کاربرد دارد. ایشان در پاسخ به متقاضی کمک، به گونه‌ای راهنمایی کردند که انسان تا حد امکان از درخواست‌های مکرر و اصرار بر کمک‌های مالی بپرهیزد. امام (ع) می‌خواهند ما بیاموزیم تا جایی که شرایط سخت شود و کار به استخوان برسد، عزت نفس خود را حفظ کنیم و به دیگران پناه نیاوریم.

وی تأکید کرد: باور به این حقیقت که «هر روز روزی جدیدی است» (علّم أن کل یوم رزق جدیداً)، انسان را از تضرع‌های مذلت‌بار نجات می‌دهد. درس بزرگ امام عسکری (ع) در این روایت، آموزش «عزت نفس» و «توکل فعال» است؛ یعنی در عین تلاش، از اصرار بر درخواست از خلق پرهیز کنیم و امید خود را به فرج الهی ببندیم.

 تفاوت اصرار در برابر خلق و اصرار در پیشگاه خدا

استاد درس خار حوزه علمیه قم با تبیین دیدگاه امام عسکری (ع) درباره درخواست‌های مالی، اظهار داشت: اصرار بیش از حد در طلب از مردم، موجب سلب عزت و بهای انسان می‌شود و در عین حال، طرف مقابل را نیز دچار زحمت و دلزدگی می‌کند. وی تأکید کرد: «الاسرار فی المطالبه یثب بهبای انسان»؛ یعنی اصرار در طلب، ارزش انسان را از بین می‌برد.

او در ادامه تفاوت میان این دو حالت را بیان کرد و گفت: در حالی که اصرار پیش خلق مذموم است، اما اصرار در پیشگاه خداوند هیچ عیبی ندارد. وی با استناد به دعاهای تعقیبات نماز صبح و روایاتی از امیرالمؤمنین (ع) اشاره کرد که خداوند، بنده‌ای را که با اصرار و الحاح از او می‌خواهد، دوست دارد و «الحاح ملحین» (اصرار سخت‌گیران) در پیشگاه الهی، مایه رحمت است.

 امید به فرج الهی و پذیرش «ادب» الهی

خطیب حرم حضرت معصومه (س) با اشاره به این نکته که گاهی تمام درهای دنیوی به روی انسان بسته می‌شود، گفت: باید صبر و تحمل کرد تا خداوند دری را به روی انسان بگشاید که به آسانی وارد آن شود. وی با تکیه بر این حقیقت که خداوند روزی را از جایی که گمان نمی‌رود می‌رساند، تصریح کرد: گاهی تنگی‌های زندگی، بیماری‌ها یا از دست رفتن جایگاه‌ها، در واقع «ادب الهی» است؛ یعنی خداوند برای تربیت و بیدار کردن بنده، او را به سختی دچار می‌کند تا به سوی او بازگردد.

وی افزود: مراتب بهره‌مندی در دنیا برای انسان‌ها متفاوت است و هر کس بر اساس مصلحت و آزمایش الهی، در مرتبه‌ای قرار می‌گیرد. لذا نباید به جایگاه دیگران چشم دوخت، بلکه باید به حکمت الهی در تقسیم رزق و مقام اعتماد کرد.

 حکمت صبر و پرهیز از عجله در رسیدن به نتایج

استاد نظری منفرد با نقل مثالی از ائمه (ع) درباره مراحل رشد میوه، توضیح داد: همان‌طور که میوه‌ای در ابتدای رشد (شکوفه) قابل چیدن نیست و باید تا رسیدن کامل صبر کرد، خواسته‌های انسان نیز نیاز به زمان و صبر دارند. از این رو نباید عجله کرد؛ چرا که میوه‌ای که هنوز نرسیده، اگر چیده شود، سودمند نخواهد بود.

وی با بیان تجربه‌ای شخصی در مورد استجابت دعا یادآور گردید: گاهی ما با اصرار زیاد از خدا چیزی را می‌خواهیم، اما اگر آن حاجت در همان لحظه برآورده شود، ممکن است به ضرر ما باشد. لذا بهترین دعا این است که از خداوند «خیری» را بخواهیم که در علم او برای ما خیر است؛ چرا که علم ما محدود است اما علم خدا احاطه‌کننده تمام عواقب است.

استاد حوزه علمیه قم با ذکر خاطراتی از پزشکان قدیمی و حاذق شهر قم، به تفاوت نگاه پزشکی امروز و گذشته اشاره کرد و اظهار داشت: در گذشته، تشخیص‌ها بر پایه مشاهده دقیق و تجربه بود. وی برای تبیین مفهوم «صبر»، مثالی از درمان‌های سنتی در مورد «دمل» زد و توضیح داد: در زمان‌های پیشین، افرادی بودند که با نیشتر زدن، جراحت‌ها را تخلیه می‌کردند، اما آن‌ها پیش از آن تأکید می‌کردند که بیمار باید صبر کند تا دمل کاملاً برسد؛ چرا که عجله در درمان، نتیجه نمی‌داد. وی با پیوند دادن این مثال به مسائل زندگی، اظهار داشت: زندگی نیز همین‌گونه است؛ انسان باید بداند که هر مصیبتی زمان خاصی برای رفع شدن دارد و اگر عجله کند، نمی‌تواند از آن دشواری‌ها خلاص شود.

 تدبیر الهی و مدیریت زمان حاجت‌ها

خطیب حرم حضرت معصومه (س) با استناد به آموزه‌های امام حسن عسکری (ع)، تأکید کرد: «الأمور مرهون بأوقاتها»؛ یعنی تمام امور در گرو زمان خاص خود هستند. خداوند، مدیر و تدبیرکننده تمام جهان است و بهتر از هر کسی می‌داند که در چه زمانی، رسیدن به یک حاجت یا تغییر یک وضعیت برای بنده مصلحت است.

وی تصریح کرد: اگر انسان بخواهد در تمام امور زندگی خود به خدا توکل کند و به تدبیر او وثوق پیدا کند، آرامش خواهد یافت. ایمان به این نکته که «مدیریت زندگی در دست خدایی است که خیرخواه ماست»، راهکار رهایی از اضطراب‌های دنیوی است.

 پیامدهای مخرب عجله در طلب حاجت

استاد نظری منفرد به بررسی آسیب‌های «شتاب‌زدگی در طلب حاجت» پرداخت و خاطرنشان کرد: بر اساس توصیه‌های امام عسکری (ع)، عجله در طلب حاجت دو آسیب جدی برای انسان دارد: اول، ایجاد «تنگی سینه» (ضيق صدر) است که منجر به استرس و ناراحتی شدید می‌شود. دوم و خطرناک‌تر، «قنوت» یا ناامیدی است؛ چرا که وقتی انسان عجله می‌کند و نتیجه مورد نظرش را نمی‌بیند، به سرعت دچار یأس و ناامیدی شده و گمان می‌کند که هرگز حاجتش برآورده نخواهد شد.

وی تأکید کرد: حدیث امام حسن عسکری (ع) در واقع یک رساله کامل زندگی برای انسان است که ما را می‌آموزد با توکل به خدا و صبر در برابر زمان‌ها، از آسیب‌های روحی نجات یابیم و به سعادت برسیم.

 اعجاز امام عسکری (ع) و تبیین حقیقت طمع

خطیب توانمند حرم حضرت معصومه (س) با نقل داستانی از شخصی به نام «محمد بن اسماعیل» اظهار داشت: این شخص در حالی که نیازی نداشت، با قسم‌های دروغین به نزد امام حسن عسکری (ع) آمد تا از ایشان کمک مالی بگیرد. حضرت با نگاهی غیبی، دروغ او را برملا کردند و فرمودند که وی دویست دینار طلا را در منزل خود زیر خاک پنهان نموده است.

وی تصریح کرد: امام (ع) با وجود اینکه از دروغ گفتن او آگاه بود، اما فرمودند: «دروغ تو مانع از احسان من نمی‌شود؛ زیرا عادت ما احسان و خصلت ما کرم است.» و به او صد دینار بخشیدند؛ اما در عین حال هشدار دادند که آن دویست دینار پنهان شده، هرگز به نفع او نخواهد بود. در نهایت، فرزند او متوجه جای گنج شده و آن را برداشت و برد، و بدین ترتیب پیش‌گویی امام (ع) در مورد بی‌فایده بودن آن مال برای صاحبش محقق شد.