استاد احمد فربهی، از اساتید درس خارج حوزه علمیه قم، در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع‌رسانی نشست دوره‌ای اساتید، به بررسی مفاهیم اخلاقی در قرآن و تبیین تفاوت میان ویژگی‌های ظاهری و باطنی انسان پرداخت.

/270/260/21/

استاد درس خارج حوزه در ابتدای گفتگو، خاطرنشان کرد: محبت به اهل بیت (ع)، به تنهایی کافی نیست و هدف نهایی باید «طاعت و التزام» باشد. عظیم‌ترین انتظار اهل‌بیت (ع) از ما، این است که مطیع دستورات ایشان باشیم و در عمل، آنچه را امر فرمودند، به جای آوریم و از آنچه نهی کرده‌اند دوری کنیم. تنها در این صورت است که می‌توانیم خود را شیعیان راستین بدانیم.

تبیین لغوی «خَلق» و «خُلق»؛ تمایز هیئت ظاهری و باطنی

استاد فربهی در تحلیل ریشه‌شناختی واژه اخلاق، به تفاوت میان «خَلق» و «خُلق» پرداخت و تبیین نمود: در لغت، هر دو واژه به معنای "هیئتی است که برای انسان حاصل شده است". اما در کاربرد رایج، "خَلق" (با فتح خاء) به هیئت ظاهری، چهره، قد و قامت و ویژگی‌های جسمانی انسان اطلاق می‌شود و "خُلق" (با ضم خاء) به معنای هیئت نفسانی، رویه رفتاری و عادت‌های باطنی است.

وی با ارائه مثالی برای روشن‌تر شدن این مفهوم افزود: برای نمونه، پیامبر اکرم (ص) از حیث "خَلق" (چهره)، گندمگون بودند و در توصیف زیبایی خود در مقایسه با حضرت یوسف (ع)، فرمودند که شاید یوسف زیباتر باشد، اما ایشان "بانمک‌تر" و دوست‌داشتنی‌تر هستند. این نشان می‌دهد که جذابیت و اثرگذاری یک انسان، تنها وابسته به ویژگی‌های ظاهری نیست، بلکه ریشه در صفات باطنی دارد.

سیره نبوی؛ الگوی صبر و آرامش

استاد حوزه علمیه قم با اشاره به «خُلق» (صفات نفسانی) پیامبر اکرم (ص)، به ویژگی‌های برجسته ایشان اشاره کرد: سیره نبوی (ص)، تجلّی کامل صبر، رفق و مدارا بود. هر کس در محضر ایشان می‌نشست، احساس آرامش می‌کرد. حضرت با تواضعی بی‌نظیر، خود را فرزند همان مردمی معرفی می‌کردند که در سختی‌های زندگی، ماهی را از خاک خشک می‌کردند و می‌خوردند؛ همین نگاه متواضعانه و صبوری، باعث می‌شد هر کسی در کنار ایشان، اضطراب خود را گم کرده و به آرامش قلبی دست یابد.

هنر تغییر خُلق؛ از «تَصَوُّر» تا «تربیت نفس»

استاد احمد فربهی در ادامه تحلیل‌های خود پیرامون مفاهیم اخلاقی، بر اهمیت «راحتی دیگران در حضور مؤمن» تأکید کرد و اظهار داشت: یک طلبه یا یک فرد متدیّن باید چنان رفتاری داشته باشد که اطرافیان در کنار او احساس راحتی کنند. نباید اجازه دهیم جایگاه علمی یا عبادی ما، مانعی برای سادگی و صمیمیت باشد؛ به گونه‌ای که دیگران در انجام کارهای ساده، مانند میل به غذا یا تفریح، در حضور ما احساس تکلف یا شرم کنند.

مفهوم «تَصَوُّر»؛ تلاش ارادی برای رسیدن به کمال

استاد حوزه علمیه قم در تبیین مسیر تغییر رفتار، به مفهوم «تَصَوُّر» (برگرفته از باب تفعُّل) پرداخت و تبیین نمود: در روایات ما، "تَصَوُّر" به معنای تلاش ارادی و به زحمت انداختن خود برای کسب یک صفت است. همان‌طور که "تفهّم" یعنی تلاش برای فهمیدن و "تزهّد" یعنی تلاش برای بی‌رغبت شدن به دنیا، "تَصَوُّرِ خُلق" نیز یعنی اینکه انسان برای تغییر رویه و عادت‌های خود، خود را وادار کند.

استاد فربهی در این زمینه ابراز داشت: ارزش صفاتی که از طریق تلاش ارادی و "تَصَوُّر" به دست می‌آیند، بسیار بیشتر از صفات وراثتی است. برخی افراد به طور ذاتی منظم یا حساس هستند، اما کسی که با اراده و تکرار، نظم را به زندگی خود وارد می‌کند، در حقیقت در حال بازسازی روح خود است.

عادت‌پذیری صفات؛ کلید تغییر شخصیت

وی با تأکید بر این نکته که «خوبی‌ها عادت‌کردنی هستند»، خاطرنشان کرد: نباید با این بهانه که "من ذاتاً این‌گونه هستم" یا "نمی‌توانم تغییر کنم"، دست از تلاش بکشیم. هرگاه انسان خود را به تکرارِ یک رفتار نیک وادار کند، کم‌کم آن رفتار تبدیل به "رویه" شده و در نهایت، صدور آن فعل برای او سهولت می‌یابد. راه رسیدن به کمال، در انتخاب ارادی بهترین خُلق‌ها و تمرین مداوم بر آن‌هاست.

مجاهده با نفس و هنر «توبیخ درونی»

استاد فربهی به روش‌های مقابله با صفات ناپسند پرداخت و تأکید کرد: صفات شر، لجبازتر از صفات خیر هستند و برای ریشه‌کن کردن آن‌ها، «مجاهده» و «مراقبه» لازم است.

وی در این راستا به شیوه «توبیخ نفس» اشاره کرد: انسان باید با خودش به گفتگو بنشیند و از لغزش‌هایش خجالت بکشد. برای نمونه، اگر کسی مدام در قرارها تأخیر می‌کند، باید با خودش بجنگد و بگوید: "چرا هر بار این اتفاق می‌افتد؟ این چه وضعی است؟" وقتی انسان با حقیقت عیب‌هایش روبرو شود و خودش را توبیخ کند، نفس دچار ترس و انضباط می‌شود و در نهایت مطیع می‌گردد.

استاد حوزه علمیه قم با استناد به آموزه‌های اخلاقی افزود: کسی که بتواند در خلوت خود، بر عیوبش واقف شود و با توبیخِ آگاهانه، نفس خود را تربیت کند، می‌تواند از بسیاری از گناهان و اشتباهات دست بکشد و به سوی کمال حرکت کند. مسیر تعالی، از پذیرش مسئولیتِ اشتباهات و تلاش ارادی برای تغییر آغاز می‌شود.

استمرار در تهذیب؛ کلید تبدیل «تلاش» به «سرمایه اخلاقی»

استاد احمد فربهی در ادامه تحلیل‌های خود، بر لزوم «استمرار و تداوم» در مسیر تغییر رفتار تأکید کرد و هشدار داد که صفات ناپسند، به‌شدت لجباز هستند و با یک تغییر کوتاه‌مدت از بین نمی‌روند. وی اظهار داشت: «برای اینکه یک رفتار نیک در روح انسان نهادینه شود و صدور آن فعل به سهولت تبدیل گردد، نیاز به تداوم است. اربعین یا یک چهل‌روزه (چله) برای شروع عالی است، اما برای تثبیت یک خُلق، باید حداقل یک سال استمرار داشت تا نفس کاملاً با آن رفتار سازگار شود.»

خطر «عادات سوء» و سقوط از چشم دیگران

این استاد درس خارج حوزه علمیه، در مورد اهمیت تهذیب نفس، نکته‌ای تکان‌دهنده را مطرح کرد و افزود: کسی که خود را تهذیب نکند، اسیر عادت‌های بدی می‌شود که در نهایت باعث "آبروریزی" اخلاقی می‌گردد. بسیاری از ما وانمود می‌کنیم که آرام و مهربان هستیم، اما چون ریشه این صفات در روح ما نهادینه نشده، در لحظه خشم، تمام ماسک‌ها می‌افتد و رفتاری از خود نشان می‌دهیم که اطرافیان را شوکه می‌کند. این نشان می‌دهد که "تظاهر به اخلاق" با "داشتن اخلاق" متفاوت است.

وی با استناد به آیات قرآن، تأکید کرد که هر کس با انتخاب صفات نیک و اجتناب از رذایل، خود را پاکیزه کند، مانند «شجره طیبه» می‌شود که ریشه‌ای استوار دارد و در هر زمان، میوه‌های شیرینی می‌بخشد.

ارزش اخلاقی؛ تفاوت «سرمایه الهی» و «تلاش ارادی»

استاد فربهی به تبیین مفهوم «ارزش اخلاقی» پرداخت و میان صفات وراثتی و اکتسابی تفکیک قائل شد:

۱. صفات وراثتی و جغرافیایی: وی تبیین نمود که برخی ویژگی‌ها به دلیل ژنتیک یا محیط جغرافیایی (مانند تفاوت‌های رفتاری میان ساکنان مناطق گرمسیر و سردسیر) در انسان شکل می‌گیرند. این‌ها «سرمایه‌های اولیه» هستند که خداوند به انسان بخشیده و باید از آن‌ها بیشترین بهره را برد.

۲. صفات اکتسابی (تَصَوُّر): در مقابل، صفاتی که انسان با اراده و رنج (تَصَوُّر) به دست می‌آورد، دارای «ارزش اخلاقی» بالاتری هستند. استاد فربهی در این زمینه افزود: «وقتی شما با تلاش ارادی، صفت نیکویی را در خود ایجاد می‌کنید، در واقع "قیمت" و ارزش وجودی خود را بالا می‌برید. این یعنی شما سرمایه‌دار شده‌اید؛ چرا که توانمندی‌هایتان تغییر کرده و آستانه تحملتان بالا رفته است.»

استاد حوزه علمیه قم تأکید کرد: هدف از آموزش‌های اخلاقی این است که ما از سرمایه‌های وراثتی خود به بهترین شکل استفاده کنیم و در کنار آن، با تلاش ارادی، ارزش‌های اخلاقی جدیدی را به دست آوریم تا به انسانی تبدیل شویم که هم در ظاهر و هم در باطن، تجلی کمالات الهی باشد.