استاد محمدرضا باقی اصفهانی، از اساتید درس خارج حوزه علمیه قم، در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع‌رسانی نشست دوره‌ای اساتید، به بررسی و شرح روایاتی از امام حسن مجتبی (ع) در باب تهذیب نفس و مفاهیم اخلاقی پرداخت و راهکارهای دستیابی به کمال را در گرو رهایی از تبعیت از افراد پست و گمراه دانست.

/270/260/20/

این استاد درس خارج حوزه در ابتدای گفتگو، با استناد به روایاتی از بحارالانوار جلد هفتاد و پنجم، باب نوزدهم، به تشریح مفاهیمی چون سفاهت، غفلت و حرمان پرداخت و تأکید کرد: درک صحیح این مفاهیم، نخستین گام در مسیر تربیت نفس است.

 بازتعریف «سفاهت»؛ تبعیت از افراد پست و فرومایه

استاد باقی اصفهانی در تبیین معنای «سفاهت» از دیدگاه روایتی، اظهار داشت: سفاهت تنها به معنای کم‌توجهی نیست، بلکه در معنای عمیق‌تر، به معنای تبعیت انسان از افراد دنی، پست و فرومایه است. بسیار زشت است که فردی که از آموزش‌های دینی و فرهنگی بهره برده، در روش زندگی یا حتی در جزئیات رفتاری، از افرادی تبعیت کند که هیچ‌گونه شناخت یا معرفتی از حقایق ندارند.

وی افزود: طبق علم و معرفت باید رفتار کرد. اگر قرار است تبعیتی صورت گیرد، تنها باید از عالمان و راسخین دین تبعیت نمود. کسی که در زندگی خود الگوی رفتاری‌اش را افراد پست یا جاهل قرار دهد، در واقع دچار "سفاهت اخلاقی" شده است.

 «مصاحبه با گمراهان»؛ خروج از صراط مستقیم

استاد باقی اصفهانی در ادامه به مفهوم «همراهی با گمراهان» اشاره کرد و تبیین نمود: همراهی با کسانی که راهشان راه ائمه اطهار (ع) نیست و صراط مستقیم را رها کرده‌اند، نوعی سفاهت است. این افراد در مسیر "غی" (گمراهی) حرکت می‌کنند و هر چه راه هدایت را ببینند، از آن دوری می‌جویند. همراهی با چنین افرادی، انسان را از مسیر رشد دور کرده و به سوی گمراهی می‌برد.

وی با اشاره به دوره‌های مختلف تاریخ، خاطرنشان کرد: حتی در دوران آخرالزمان نیز هشدار داده شده که انسان نباید "سیاهی‌لشکر" افراد پست باشد و در جمع‌های گمراه‌کننده شرکت کند.

 مفهوم «غفلت»؛ ترک مساجد و اطاعت از مفسدان

این استاد حوزه علمیه قم به تحلیل معنای «غفلت» پرداخت و اظهار داشت: غفلت در معنای وسیع خود، یعنی رها کردن مکان‌ها و زمان‌های خاصی که خداوند برای یادآوری مبدأ و معاد قرار داده است. ترک مسجد خدا، یکی از بارزترین نشانه‌های غفلت است.

وی در این راستا تأکید کرد: خداوند در طول سال، مکان‌ها و زمان‌های خاصی (مانند شب‌های جمعه، روز عرفه یا ایام اربعین) را قرار داده تا تابلویی برای هدایت انسان به سوی معاد باشد. غفلت زمانی رخ می‌دهد که انسان از این مکان‌های هدایت (مساجد) فاصله بگیرد و در مقابل، به سوی "طاعت از مفسدان" حرکت کند.

اهمیت کارکرد مسجد

استاد باقی اصفهانی با هشدار نسبت به تغییر کارکرد مساجد، افزود: مسجد باید جایگاه هدایت باشد. اگر مساجد را دنیا زده کنند و به جای ذکر خدا، به تریبونی برای دفاع از احزاب یا سیاستمداران تبدیل کنند، دیگر آن مکان، مرکز هدایت نخواهد بود. غفلت واقعی این است که انسان مسجد راستین را ترک کند و در عوض، از افرادی اطاعت نماید که جامعه را رو به فساد می‌برند.

وی تصریح نمود: راه نجات از غفلت و سفاهت، بازگشت به مدارک معرفتی، پیوند دوباره با مساجدِ پاک و قرار دادن عالمان راستین به عنوان الگوی رفتاری است تا انسان بتواند از شرک در عبادت و تبعیت از گمراهان رهایی یابد.

 تبیین مفهوم «حرمان»؛ تکذیب مواهب الهی

استاد محمدرضا باقی اصفهانی در ادامه شرح روایات امام حسن مجتبی (ع)، به موضوع «حرمان» پرداخت و آن را به معنای «ترک بهره و سهم مشروع» دانست. وی با ذکر مثال‌هایی کاربردی اظهار داشت: حرمان این است که حق و بهره‌ای به انسان عرضه شود، اما او به‌صورت بی‌دلیل، خود را از آن محروم کند. برای نمونه، کسی که نیاز به وام شرعی دارد و شرایطش مهیاست، اما بدون دلیل پذیرفته نشود یا در برابر نعمت‌های حلال الهی، سخت‌گیری‌های بی‌مورد (مانند پرهیزهای غیرشرعی از غذاهای حلال) داشته باشد، در واقع دچار حرمان شده است.

وی اظهار داشت: شرع، راه میان‌روی را می‌پسندد. پرهیزهای افراطی که منجر به بدخلقی یا ضعف جسمانی شود، نه از تقوا، بلکه از نوع "حرمان" است. ما باید میان "تزکیه نفس" و "محروم کردن خود از مواهب حلال" تفکیک قائل شویم. محرومیت واقعی این است که انسان سهم مشروع خود را که در اختیارش قرار گرفته، رد کند.

 کالبدشکافی «سفاهت» و «احمق» در سه‌گانه مال، عرض و آبرو

استاد باقی اصفهانی در بخش دیگری از گفتگو، به تحلیل معنای «سفیه» و «احمق» بر اساس آموزه‌های امام مجتبی (ع) پرداخت و تبیین نمود: سفاهت تنها در مسائل مالی نیست، بلکه در سه محور اصلی تعریف می‌شود:

۱. سفاهت در مال (الاحمق فی ماله):

وی اظهار داشت: فرد سفیه در مال، کسی است که نه تنها نمی‌تواند مال خود را "اصلاح" کند (یعنی آن را رشد دهد و به درستی به کار گیرد)، بلکه اموالش را در مسیرهای نادرست هدر می‌دهد. همچنین کسی که بدون هیچ سند یا شاهدی، اموال خود را به دیگران می‌سپارد و سپس با دیدن ضرر، تنها به نفرین کردن روی می‌آورد، در واقع دچار حماقت در مدیریت مال است.

۲. سفاهت در عرض و ناموس (المتعارف فی عرضه):

استاد درس خارج حوزه در ادامه بیان کرد: بسیار پیش می‌آید که فرد در مسائل مالی بسیار سخت‌گیر و دقیق باشد (مثلاً نسبت به استهلاک کفش یا وسایل شخصی حساس باشد)، اما در مقابل، نسبت به ناموس و آبروی خود سستی کند. کسی که نسبت به پوشش خود یا نشست و برخاستش بی‌تفاوت است و اجازه می‌دهد حرمت‌های او شکسته شود، در واقع دچار "سفاهت در عرض" است.

۳. سفاهت در آبرو و عزت نفس (و فلا یجیب):

وی یادآور گردید: سفیه کسی است که نسبت به آبروی خود تاملی ندارد؛ اجازه می‌دهد دیگران پشت سر او سخنان نادرست بگویند یا به او توهین کنند و او بدون هیچ واکنشی در برابر این بی‌احترامی‌ها سکوت می‌کند، گویی که هیچ اهمیتی برای عزت و کرامت انسانی‌اش قائل نیست.

استاد محمدرضا باقی اصفهانی اضافه نمود: هدف از این تبیینات، این است که انسان با شناخت lایه‌های مختلف "سفاهت"، از خود بازبینی (خودشناسی) کند و بکوشد تا در تمامی ابعاد زندگی—از مدیریت مال تا صیانت از آبرو—به مقام "تعقل" و "کمال" دست یابد.

 تبیین «سفاهت در برابر توهین»؛ فقدان عزت نفس

استاد باقی اصفهانی در ادامه تحلیل خود پیرامون «سفاهت»، به مثالی از روابط انسانی پرداخت و اظهار داشت: سفاهت تنها در مسائل مالی نیست؛ بلکه کسی که در محیط کار یا روابط اجتماعی، مورد دشنام و توهین‌های رکیک قرار می‌گیرد و با وجود این تحقیرها، همچنان با فروتنی کاذب یا بی‌تفکیکی به رفتارهای توهین‌آمیز پاسخ می‌دهد، دچار سفاهت در عزت نفس است.

وی ابراز داشت: انسان عاقل و دارای عزت، اجازه نمی‌دهد کرامت انسانی‌اش خدشه بردار شود. پذیرش توهین و دشنام بدون هیچ واکنشی، نه از باب صبر و حلم، بلکه از نوع سستی و خلأ معرفتی است که فرد را در جایگاه "سفیه" قرار می‌دهد.

 معنای حقیقی «سید» و «آقا»؛ اهتمام به امر عشیره

استاد حوزه علمیه قم به بررسی مفهوم «سروری» (سید و آقا بودن) بر اساس روایات امام حسن مجتبی (ع) پرداخت و تبیین نمود: معنای حقیقی آقایی و سروری در این است که انسان "محترم" باشد و "اهتمام به امر عشیره" داشته باشد. عشیره در اینجا تنها به معنای بستگان خونی نیست، بلکه شامل تمام معاشرین و برادران دینی نیز می‌شود.

استاد باقی اصفهانی در تبیین این مفهوم افزود: آن‌که در کلام و رفتار خود با خانواده و اطرافیانش حرمت و احترام را نگه دارد، آقاست. کسی که نسبت به وضعیت زندگی، ایمان و سلامت معنوی فرزندان، خواهران و برادرانش حساس است و اجازه نمی‌دهد آن‌ها از مسیر حق دور شوند، در حقیقت "سید" و "آقا" است.

 مدل سروری؛ از امام زمان (عج) تا حاکمان عادل

وی با استناد به آموزه‌های دینی و رویکرد حضرت ولی‌عصر (عج) در مورد توجه به مؤمنان، اظهار داشت: سروری واقعی یعنی توجه به نیازهای دیگران و حمایت از آنان در برابر بلاها و دشمنان. حاکمی که نسبت به ملت خود اهتمام دارد، به زیردستانش ظلم نمی‌کند و برای آنان مانند مادری مهربان و دایه‌ای دلسوز است؛ چنین شخصی است که در مقام "سید" و "سرور" قرار دارد.

استاد درس خارج حوزه ابراز داشت: سروری، نه در القاب و جایگاه‌ها، بلکه در میزان دلسوزی، حمایت و اهتمام به خیرخواهی برای دیگران نهفته است و هر کس بتواند در دایره معاشرت خود، خیرخواه و حامی باشد، به مقام حقیقی آقایی دست یافته است.

 راهکارهای معنوی برای جاماندگان اربعین

استاد محمدرضا باقی اصفهانی به موضوع «جاماندگان از زیارت اربعین» پرداخت و تأکید کرد: طبق روایات، عدم حضور فیزیکی در کربلا به معنای محرومیت کامل از ثواب این ایام نیست. وی با نقد برخی پیشنهادها مبنی بر جایگزینی زیارت با شعارهای سیاسی یا مذهبی در خیابان‌ها، اظهار داشت: چنین پیشنهاداتی در روایات ما سابقه ندارد و باید به جایگزین‌های ذکر شده در متون دینی روی آورد.

وی در این راستا، بر اساس روایات اهل بیت (ع)، به بیان راهکارهایی عملی برای کسب ثواب زیارت اربعین اشاره نمود:

۱. قرائت متن زیارت اربعین

۲. زیارت حضرت عبدالعظیم حسنی (ع)

۳. زیارت سادات و امامزادگان جلیل‌القدر

۴. زیارت قبور مومنان و صالحین

۵. نماز و سلام از بالاترین نقطه منزل:

۶. ارسال سلام‌های کوتاه (صلی الله علیک یا اباعبدالله)

۷. رضایت قلبی از زائران

۸. راهنمایی و تسهیل زیارت برای دیگران

استاد محمدرضا باقی اصفهانی یادآور گردید: این راهکارها، دریچه‌ای برای امیدبخش کردن فضای معنوی جاماندگان است تا با تکیه بر روایات، پیوند قلبی خود را با امام حسین (ع) حفظ نمایند.

 ترویج خیر و حمایت مالی از زائران؛ راهی برای کسب ثواب

استاد باقی اصفهانی در ادامه تبیین راهکارهای جایگزین برای جاماندگان، به موضوع «دلالت بر خیر» پرداخت و با استناد به حدیث «دالُّ علی الخیر کفاعله»، اظهار داشت: هر کس دیگران را به سوی زیارت تشویق کند یا در مسیر حضور آن‌ها در کربلا کمک نماید، گویی خود زیارت را به جای آورده است. راهنمایی دیگران برای اخذ پاسپورت یا ترغیب آنان به سفر، مصداق بارز این دلالت بر خیر است.

وی با اشاره به اهمیت «حمایت مالی» افزود: کسانی که توان مالی دارند و هزینه‌ی سفر زائران یا "گلریزان" برای اعزام یک شخص به زیارت را می‌پردازند، در واقع خود را در مسیر زیارت قرار داده‌اند. در روایات امام صادق (ع) آمده است که اگرچه حضور شخصیتی در کربلا برتر است، اما فرستادن نایب برای زیارت نیز پذیرفته شده و برای فرد پاداش دارد.

 زیارت به نیابت و نقش زائران

استاد حوزه علمیه قم در محور دهم، به «زیارت به نیابت» اشاره کرد و تبیین نمود: بسیاری از زائران، به نیابت از دیگران—خواه به صورت تبرعی یا در ازای مبلغی—زیارت انجام می‌دهند. این عمل، فرصتی است تا کسانی که به هر دلیل نتوانسته‌اند به کربلا سفر کنند، از طریق نایب، سلام و ارادت خود را به محضر امام حسین (ع) برسانند.

 آداب استقبال از زائران؛ زیارتِ زائر

استاد باقی اصفهانی در بخش پایانی گفتگو، به نکته‌ای اخلاقی و روایتی در مورد برخورد با بازگشتگان از زیارت اشاره کرد و اظهار داشت: بر اساس روایات، وقتی یکی از برادران دینی از زیارت ائمه (ع) بازمی‌گردد، باید به استقبال او رفت و به او تهنیت کرد. زیارت کردنِ زائر، به منزله زیارت خود ائمه (ع) است. باید به جای انتظار برای آمدن زائر، خود به سوی او رفت و با گشاده‌روئی از او استقبال نمود. تهنیت به زائر برای توفیق یافتن در زیارت، باعث می‌شود که برای ما نیز ثوابی مشابه ثواب او نوشته شود و در رحمت الهی سهیم گردیم. پیوند با امام حسین (ع) تنها به حضور فیزیکی محدود نمی‌شود، بلکه با دلسوزی برای دیگران، حمایت از زائران و تکریم بازگشتگان از این سفر معنوی، می‌توان همواره در مدار ثواب و فیض این زیارت گران‌بها باقی ماند.