به مناسبت سالگرد شهادت امام رضا (ع)، استاد اسماعیل احمدی‌منش، از اساتید حوزه علمیه قم، در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع‌رسانی «نشست دوره‌ای اساتید»، به بررسی ابعاد مختلف ولایت، سیره و ابعاد عاطفی پیوند امام رئوف (ع) با پیروانشان پرداخت.

/270/260/21/

واکاوی تاریخ ولادت و نشانه های امامت

استاد احمدی‌منش در ابتدای گفتگو با اشاره به اقوال مختلف در تاریخ میلاد حضرت، اظهار داشت: در مورد تاریخ ولادت امام رضا (ع) اختلاف‌نظرهایی وجود دارد؛ در کتاب "عیون اخبار الرضا (ع)" به نقل از مرحوم شیخ صدوق، میلاد ایشان در ماه ربیع‌الاول سال ۱۵۳ هجری قمری در مدینه ذکر شده است. با این حال، قول مشهورتر، دهم ذی‌القعده سال ۱۴۸ هجری قمری است که هم‌زمان با سال شهادت امام صادق (ع) است و در میان شیعیان تثبیت شده است.

وی با اشاره به کتاب‌های «ارشاد» شیخ مفید و «کافی»، به عنوان منابع ذکر دلایل امامت ائمه (ع) خاطرنشان کرد: امام کاظم (ع) از تولد فرزندشان بسیار خوشحال شدند؛ و بعد از خواندن اذان و اقامه در گوش فرزند، کام نوزاد را با آب فرات برداشتند و به نجمه، مادر این طفل، بشارت دادند که این فرزند، حجت الهی است.

عنایت امام رضا (ع) به پیروان؛ از یونس بن یعقوب تا تداوم ولایت

استاد درس خارج حوزه یکی از بارزترین ویژگی‌های امام رضا (ع) را علاقه و توجه بی‌حد و حصر به شیعیانشان دانست و تأکید کرد: این عنایت در زمان حیات ایشان و اکنون نیز جاری است؛ چرا که برای امام معصوم «حیّ» و «میّت»، تفاوتی ندارد.

وی به عنوان نمونه، داستان «یونس بن یعقوب» را بازگو کرد: یونس بن یعقوب که به کلام «کشّی» ابتدا در مذهب فتحی بود اما بعدها به امامت دوازده امام ایمان آورد، در سفری به مدینه از دنیا رفت. امام رضا (ع) با خبر شدن از وفات او، شخصاً واسطه شدند تا پیکر وی در بقیع به خاک سپرده شود و حتی دستور دادند که در تشییع جنازه او شرکت کنند. در کتاب "بهجة‌الامال" از علی بن حسین نقل شده است که نگهبان قبرستان بقیع خبر داد امام رضا (ع) دستور داده بودند به مدت چهل روز بر قبر یونس بن یعقوب آب پاشیده شود؛ این نشان‌دهنده نهایت محبت و عنایت امام به شیعیانشان است.

شفقت در لحظات سخت؛ تشییع جنازه در طوس

استاد احمدی‌منش در ادامه بیان کرد: در کتاب «مناقب آل ابی طالب» (به نقل از موسی بن سیار) آمده است: «موسى بن سيار قال: كنت مع الرضا ع و قد أشرف على حيطان طوس و سمعت واعية فاتبعتها فإذا نحن بجنازة فلما بصرت بها رأيت سيدي و قد ثنى رجله عن فرسه ثم أقبل نحو الجنازة فرفعها ثم أقبل يلوذ بها كما تلوذ السخلة بأمها ثم أقبل علي و قال يا موسى بن سيار من شيع جنازة ولي من أوليائنا خرج من ذنوبه كيوم ولدته أمه لا ذنب عليه حتى إذا وضع الرجل على شفير قبره رأيت سيدي قد أقبل فأفرج الناس عن الجنازة حتى بدا له الميت فوضع يده على صدره ثم قال يا فلان بن فلان أبشر بالجنة فلا خوف عليك بعد هذه الساعة فقلت جعلت فداك هل تعرف الرجل فو الله إنها بقعة لم تطأها قبل يومك هذا فقال لي يا موسى بن سيار أ ما علمت أنا معاشر الأئمة تعرض علينا أعمال شيعتنا صباحا و مساء فما كان من التقصير في أعمالهم سألنا الله تعالى الصفح لصاحبه و ما كان من العلو سألنا الله الشكر لصاحبه.» (مناقب، ج 4، ص 341)

وی افزود: در این روایت می خوانیم که هنگام ورود امام رضا (ع) به طوس، صدای شیونی شنیده شد. امام (ع) از مرکب پیاده شده و با چنان اشتیاقی به کمک حاضرانی که جنازه را بلند کرده بودند رفتند که گویی فرزند خود را در آغوش می‌گیرند. ایشان در این مورد فرمودند: "هر کس جنازه‌ای از دوستان ما را تشییع کند، گناهانش بخشیده می‌شود، گویی که از مادر متولد شده و گناهی ندارد."

استاد احمدی‌منش یادآور گردید: امام (ع) دست بر سینه متوفی گذاشته و او را به بهشت بشارت می‌دهند. امام (ع) در پاسخ به پرسشی درباره شناخت ایشان از متوفی، فرمودند: آیا نمی‌دانی که اعمال شیعیان ما در شب و روز بر ما عرضه می‌شود؟ هرگاه در اعمالشان تقصیری باشد، از خداوند طلب بخشایش می‌کنیم و اگر اعمالشان شایسته باشد، از خدای متعال جزای نیک برای آن‌ها می‌طلبیم.

با توجه به اینکه این بخش، ادامه و تکمیل گفتگوهای قبلی استاد است، من این مطالب را به گونه‌ای ویرایش کردم که به عنوان **«بخش دوم گزارش»** یا **«ادامه‌ی تحلیل»** در ادامه متون قبلی قرار گیرد. در این ویرایش، اشعار و روایات به زبان معیار تبدیل شده و مفاهیم «وفای به عهد» و «طهارت باطنی» به صورت رسمی تدوین شده‌اند.

ارزش معنوی زیارت؛ از استحقاق بهشت تا نجات در قیامت**

استاد احمدی‌منش در بخش دیگری از این گفتگو، بر اهمیت زیارت امام رضا (ع) تأکید کرده و آن را در کنار ولایت و محبت، یکی از تکالیف شیعیان دانست. ایشان با اشاره به دوری مسافت و دشواری سفر برای بسیاری از زائران، آثار این عبادت را بر اساس روایات معتبر تبیین کردند:

۱. **استحقاق بهشت و حرمت آتش:** وی با استناد به روایتی از پیامبر اکرم (ص) در کتاب «بحارالانوار»، فرمودند: «پاره‌ای از تن من در سرزمین خراسان دفن می‌شود و هر مؤمنی که او را زیارت کند، خداوند متعال بهشت را برای او واجب می‌گردد و بدن او را بر آتش حرام می‌شود.» ایشان توضیح دادند که منظور از «وجوب» در اینجا، ثبوت استحقاق بهشت است که با تکمیل اعمال و توبه از حقوق‌الناس، محقق می‌گردد.

۲. **شفاعت در لحظات سخت قیامت:** استاد احمدی‌منش با نقل روایتی از امام علی (ع) در کتاب «عیون اخبار الرضا»، زیارت امام در غربت را موجب آمرزش گناهان دانستند. همچنین با استناد به روایتی از خود امام رضا (ع)، اشاره کردند که ایشان به زائرانی که با وجود دوری مسافت به زیارتشان می‌روند، در سه موقعیت حیاتی قیامت یاری می‌رسانند:

- هنگام پراکندگی نامه‌های اعمال؛

- در هنگام گذشتن از پل صراط؛

- و در لحظه‌ی سنجش اعمال (میزان).

**وفای به عهد و پیوند قلبی با ائمه (ع)**

در تحلیل مفهومی این زیارت، استاد احمدی‌منش فرمودند که زیارت قبور ائمه (ع) در واقع تجلی «وفای به عهد» است. ایشان با تبیین این نکته تأکید کردند که هر امام، عهدی بر گردن شیعیان دارد و زیارت با اشتیاق قلبی و باور به بشارت‌های ایشان، نشانه‌ی کامل شدن این وفای به عهد است. در نهایت، این پیوند قلبی و باور راسخ، موجب آن می‌شود که ائمه (ع) در روز قیامت شفیع زائران باشند.

آداب زیارت؛ ضرورت هم‌سویی طهارت ظاهری و باطنی

استاد احمدی‌منش ابراز داشت: برای بهره‌مندی از عنایات امام رضا (ع)، تنها آراستگی ظاهری کافی نیست. اگرچه طهارت و آراستگی ظاهری بخشی از ایمان و لازم است، اما بالاتر از آن، "طهارت باطنی" است. زائر باید پیش از حضور در محضر امام عزیز، قلب خود را پاک کرده و با توبه، روح خود را زلال نماید. برای بهره‌مند شدن از رحمت و عنایت اهل بیت (ع)، ایجاد «سنخیت» میان زائر و معصوم ضروری است و این امر تنها از طریق پاکسازی باطنی و توبه ممکن خواهد بود.

استاد احمدی‌منش تصریح نمود: برای دستیابی به رحمت و عنایات اهل بیت (ع)، داشتن «قلب سلیم» و توبه‌ی نصوح پیش‌شرط ضروری است. برای بهره‌مندی از عنایات مطهرین الهی، لازم است میان زائر و معصوم "سنخیت" برقرار باشد. هرگز انسان آلوده نمی‌تواند با وجودات پاک و مطهری که نزد خداوند منزه هستند، سنخیت یابد؛ لذا تصفیه باطن و پاکسازی قلب، نخستین گام برای نزدیکی به ائمه (ع) است.

وی در تبیین این موضوع اظهار داشت: یکی از عرفای بزرگ در پاسخ به نامه‌ای که برای یکی از اولیاء الهی فرستاده بود، پاسخی دریافت کرد با این مضمون که: «ابتدا باطنت را اصلاح کن و خانه‌ی دلت را جاروب نما.» برای آنکه انسان بتواند میزبان عنایات امام (ع) باشد و ایشان به او توجه نمایند، ابتدا باید گام اول را برداشته و با پاکسازی دل از آلودگی‌های گناه، شرایط پذیرش آن نورانیت را فراهم کند. به عبارت دیگر، طلب رسمی و ظاهری، بدون پاکیزگی باطنی اثرگذار نیست و تنها زمانی امام (ع) به بنده عنایت می‌نمایند که انسان با تزکیه نفس، آمادگی معنوی لازم برای سنخیت با اولیاء را پیدا کرده باشد.