به مناسبت سالگرد شهادت امام رضا (ع)، استاد عبدالجواد ابراهیمی‌فر، از اساتید درس خارج حوزه علمیه قم، در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع‌رسانی «نشست دوره‌ای اساتید»، به موضوع «شرح روایتی از این امام همام (ع)» در خصوص پیوند با پیروان راستین اهل‌بیت (ع) پرداختند.

/270/260/21/

اعتبار سندی روایت در «کامل الزیارات»

این استاد درس خارج در ابتدای گفتگو، با اشاره به روایتی از امام رضا (ع) در کتاب «کامل الزیارات» اثر ابن‌قولویه (ره)، متن روایت را چنین نقل کرد: «مَنْ لَمْ يَقْدِرْ عَلَى صِلاَتِنَا فَلْيَصِلْ صَالِحِي مَوَالِينَا يُكْتَبِ اللَّهُ لَهُ ثَوَابَ صِلاَتِنَا، وَ مَنْ لَمْ يَقْدِرْ عَلَى زِيَارَتِنَا فَلْيَزُرْ صَالِحِي مَوَالِينَا يُكْتَبِ اللَّهُ لَهُ ثَوَابَ زِيَارَتِنَا؛ هر کس نتواند با ما ارتباط برقرار کند، با موالیان شایسته‌ی ما ارتباط برقرار نماید تا خداوند ثواب پیوند با ما را برای او بنویسد؛ و هر کس نتواند ما را زیارت کند، موالیان شایسته‌ی ما را زیارت نماید تا ثواب زیارت ما برای او نوشته شود.»

استاد ابراهیمی‌فر در بررسی اعتبار سندی این روایت، با اشاره به جایگاه تخصصی کتاب «کامل الزیارات» حول محور ادعیه و زیارات اهل بیت (ع) و امامزادگان، خاطرنشان کردند: جناب ابن‌قولویه (ره) در مقدمه این کتاب بر اعتبار روایات منتخب تأکید کرده‌اند. هرچند در میان علما درباره معیار اعتبار روایات بر اساس تأیید صاحب کتاب بحث‌های مفصلی وجود دارد، اما می‌توان نتیجه گرفت که غالباً روایات این کتاب، به‌ویژه در مواردی که با منظومه معرفتی دین هماهنگ باشند، قابل قبول و معتبر هستند؛ از این رو روایت مورد بحث از جهت سند و مضمون مورد اعتماد است.

ساختار ولایی جامعه؛ پیوندهای طولی و عرضی

وی در تحلیل دلالتی این روایت افزود: این روایت بر لزوم استقرار یک رابطه متقابل و مستحکم میان امام و مأموم تأکید دارد. این پیوند نباید تنها در سطح فردی باقی بماند، بلکه باید به گونه‌ای باشد که آحاد مومنین نیز در آن سهیم شوند؛ چنانکه در آیه شریفه «المؤمنون والمؤمنات بعضهم أولياء بعض» به همین همبستگی اشاره شده است.

استاد حوزه علمیه قم یادآور گردید: این رابطه ولایی در جامعه اسلامی به صورت «طولی» (ارتباط بنده با امام) و «عرضی» (ارتباط مومنان با یکدیگر) برقرار می‌شود و روایت مذکور در حقیقت برای تثبیت این شبکه ولایی در جامعه بیان شده است. پیوند با امام (ع) می‌تواند ابعاد گوناگونی داشته باشد، اما نکته کلیدی این است که همبستگی ایجاد شود. کسی که امکان دسترسی مستقیم به امام (ع) را ندارد، با نیکی به دوستان شایسته و موالیان ایشان، در حقیقت پیوندی با خود امام برقرار کرده و ثواب آن را دریافت می‌کند.

از حقیقت زیارت تا «رقیقه» زیارت

این استاد درس خارج حوزه در ادامه با بررسی فراز دوم روایت (زیارت موالیان)، به تحلیل رابطه میان «زائر» و «مزور» پرداخت و افزود: موالیان و پیروان شایسته ائمه اطهار (ع) از همان حقیقت ولایتی برخوردارند که در امامان متجلی است. بنابراین، زیارت آنان در واقع بخشی از زیارت خود ائمه (ع) است.

وی با استناد به روایت «مَنْ زَارَ زَائِرَنَا كَمَنْ زَارَنَا» (هر کس زائر ما را زیارت کند، گویی ما را زیارت کرده است)، تبیین کرد: تفاوت میان زیارت امام و زیارت زائر ایشان، تفاوت میان "حقیقت" و "رقیقه" است. اگر حقیقتِ زیارت، بار یافتن در پیشگاه امام معصوم باشد، رقیقه یا اثر آن، بار یافتن در پیشگاه انسان‌های مومنی است که از موالیان ائمه هستند.

اولویت پیوند با اهل‌بیت (ع)

استاد ابراهیمی‌فر خاطرنشان کرد: این روایت بر یک اصل «مفروغ‌ عنه» (پذیرفته شده) استوار است و آن اینکه اولویت نخست، زیارت و پیوند مستقیم با ائمه اطهار (ع) است؛ اما در صورتی که این امر مقدور نباشد، پیوستن به موالیان و زائران ایشان به عنوان راهکاری برای حفظ پیوند ولایتی توصیه شده است. این روایت در واقع، زمینه‌سازی برای تثبیت ولایت مومنان است و نشان می‌دهد که محبت و معرفت نسبت به اهل‌بیت (ع)، در سایه‌ی صله، پیوند و تقرب به ایشان و پیروان راستینشان محقق می‌شود.

«استاد ابراهیمی‌فر در تحلیل نهایی این روایت تصریح نمود: هرچند در ظاهرِ کلام، بر زیارت موالیان تأکید شده است، اما با بررسی دقیق ساختار حدیث می‌توان دریافت که "لزوم زیارت و پیوند مستقیم با ائمه (ع)" به عنوان یک اصل پذیرفته‌شده و پیش‌فرض در نظر گرفته شده است؛ به گونه‌ای که زیارت موالیان، در واقع، راهکاری جایگزین برای شرایطی است که دسترسی به زیارت مستقیم امام میسر نباشد.

تبیین اولویت‌های زیارتی و پیوندهای ولایتی

استاد ابراهیمی‌فر در تبیین لایه‌های پنهان این روایت تصریح کرد: هرچند در ظاهر کلام، بر زیارت موالیان تأکید شده است، اما با تحلیل دقیق ساختار حدیث، مشخص می‌شود که «لزوم زیارت و پیوند مستقیم با ائمه (ع)» به عنوان یک اصل پذیرفته‌شده و پیش‌فرض (مفروغ‌العنه) در نظر گرفته شده است. ایشان فرمودند: «هدف غایی این است که انسان ابتدا به زیارت و صله‌ی ائمه اهل‌بیت (ع) پیوند یابد و در صورتی که این امر مقدور نباشد، به سراغ موالیان و دوستان شایسته ایشان برود.»

وی در ادامه به تحلیل «رابطه عرضی» در جامعه اسلامی پرداخت و خاطرنشان کرد: اگر اتصال «طولی» (پیوند مستقیم بنده با امام) به هر دلیل برقرار نشود، نباید رابطه «عرضی» (پیوند میان مومنین) فراموش گردد؛ چرا که مومنان نیز به نحوی از موهبت ولایت الهی برخوردارند و برقراری پیوند میان آنان، در واقع ایجاد نقبی به سوی رابطه با امام معصوم (ع) است.

از عاطفه تا فنا: اثرات معرفتی زیارت و صله

این استاد درس خارج در شرح آثار روحی این پیوند، بیان داشت: زیارت و صله، تنها یک عمل ظاهری نیست، بلکه زمینه‌ساز تثبیت ولایت در قلب مومن است. ایشان تبیین کردند که محبت و معرفت نسبت به اهل‌بیت (ع) در سایه‌ی تقرب و پیوند با ایشان شکل می‌گیرد و این امر، رابطه‌ای عاطفی و معرفتی ایجاد می‌کند که قلب زائر را صیقل داده و معرفت او را ارتقا می‌بخشد.

وی افزود: این سطح از معرفت و محبت است که انسان را به مقام جان‌نثاری می‌رساند؛ تا جایی که زائر در برابر معصوم (ع) به مقام "أبى أنتَ وأمي" (پدر و مادرم فدای تو) می‌رسد. در اینجا ولایت به معنای واقعی خود رقم می‌خورد و پیوندی میان امور دنیوی و اخروی ایجاد می‌شود.

ولایت؛ از کارگردانی امور تا بیعت عرفانی

استاد ابراهیمی فر ولایت را نه تنها یک امر معنوی، بلکه یک نظام جامع دانست که هم شامل «کارگردانی امور جامعه بر اساس مضامین جامعه کبیره» است و هم دارای رنگ و بوی عرفانی. بیعت با امام معصوم، در حقیقت نوعی پیمان‌بستن و "از خود گذشتن" است. این خودرستگاری، معنایی عرفانی دارد؛ درست همان‌گونه که انسان در برابر خداوند، خود را به فروش می‌رساند تا خریدار او باشد، چنان‌که در آیه شریفه آمده است: «إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَىٰ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوَالَهُمْ».

حقوق اهل‌بیت (ع) و ضرورت تمسک به عترت

استاد حوزه علمیه قم با اشاره به حقوق اهل‌بیت (ع) که در زیارت جامعه ذکر شده است، تأکید کرد: محبت و مودت نسبت به ایشان، یک تکلیف واجب است؛ چرا که ائمه (ع) نیز با محبت الهی، ما را دوست دارند (لکم المودت الواجبة). ایشان خاطرنشان کردند که «تمسک» به ایشان همان تقرب و پیوند برقرار کردن است، چنان‌که در حدیث شریف رسول‌الله (ص) آمده است: «مَن تَمَسَّكَ بِعِترَتي مِن بَعدي كانَ مِنَ الفائِزينَ» (هر کس پس از من به عترتم تمسک جوید، از پیروزان خواهد بود).

استاد ابراهیمی‌فر با استناد به روایتی از امیرالمومنین علی (ع) در کتاب «غرر الحکم»، بر پذیرش ولایت و رهبری ائمه (ع) به عنوان حقی بر گردن تمامی انسان‌ها تأکید کردند و متن این روایت را چنین نقل نمودند:

«لَنَا عَلَى النَّاسِ حَقُّ اَلسَّمَاعَةِ وَ اَلْوِلاَيَةِ وَ لَهُمْ مِنَ اَللَّهِ حُسْنُ اَلْجَزَاءِ» (برای ما بر مردم، حقِ شنیدن [سخن] و پذیرش ولایت است و برای آنان از جانب خداوند، پاداشی نیکو است.)*

وی افزود:  این حقوق، در حقیقت همان مسیر تکاملی است که انسان از طریق زیارت، صله و تمسک به عترت پیامبر (ص)، به سوی کمال و رستگاری حرکت می‌کند و ولایت الهی را در زندگی خود محقق می‌سازد.

ضرورت نگاه منظومه‌ای به معارف رضوی

استاد ابراهیمی‌فر در جمع‌بندی نهایی خود، تأکید کردند که مفاهیم بلند نهفته در این حدیث شریف، تنها از طریق یک «نگاه منظومه‌ای» قابل تبیین است. ایشان تصریح کردند: «ما نمی‌توانیم این حدیث را به صورت مجزا و بدون در نظر گرفتن تکه‌های مختلف پازل معرفتی دین معنا کنیم. رسیدن به مقصود و حقیقت این روایت، مستلزم آن است که سایر منظومه‌های معرفتی، به‌ویژه حقوق ائمه (ع) و مبانی محبت و معرفت، را در کنار آن قرار دهیم.»

وی در ادامه به تبیین جایگاه ائمه (ع) به عنوان معیار حق و باطل پرداختند و با استناد به روایاتی که اهل‌بیت (ع) را جدای‌کننده حق از باطل می‌نامند، خاطرنشان کردند که این جایگاه، ضرورت «اقتدای همه‌جانبه» به ایشان در امور دین و دنیا را ایجاب می‌کند.

تداوم تکلیف اکرام و احترام در هر شرایط

این استاد درس خارج حوزه، خاطرنشان کرد: در این حدیث رضوی (ع)، وجوب اکرام و احترام نسبت به اهل‌بیت (ع) به صورت تلویحی بیان شده است؛ به این معنا که اگر کسی به هر دلیل نتواند به زیارت ائمه اطهار (ع) شرفیاب شود، تکلیف او ساقط نمی‌شود، بلکه باید به مرتبه‌ای دیگر از این تکلف روی آورد که همان زیارت و اکرام موالیان خاص ایشان است.

وی تأکید کرد: حتی در شرایطی که زمینه برای عرض ادب مستقیم به معصومین (ع) فراهم نباشد، انسان موظف است این اکرام و احترام را در حق پیروان شایسته ایشان به جای آورد تا پیوند ولایتی‌اش برقرار بماند.

ابعاد گسترده معرفت ولایی

استاد ابراهیمی‌فر در پایان گفتگو خاطرنشان کرد: این روایت، مضمونی بسیار بلند دارد که در سایه سایر معارف دین، معنای عمیق خود را پیدا می‌کند. وی اشاره کردند که ذیل این حدیث شریف، مجموعه‌ای از معارف گسترده شکل می‌گیرد که بررسی جامع ابعاد آن، نیازمند فرصت‌ها و نشست‌های آتی است.