استاد صادق صالحی، از اساتید حوزه علمیه قم، در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع‌رسانی نشست دوره‌ای اساتید، به بررسی مفاهیم عمیق عبادت و درس‌های اخلاقی نهفته در صحیفه سجادیه پرداخت.

/270/260/20/

تعریف عبادت؛ پیوند میان «خضوع» و «اعتقاد»

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای سخنان خود به تعریف دقیق عبادت پرداخت و خاطرنشان کرد: عبادت برای تحقق یافتن، نیازمند دو رکن اساسی است: نخست، «خضوع و فروتنی» که در بیان و عمل متجلی شود و دوم، «اعتقاد به الوهیت و ربوبیت» کسی که در برابر او کرنش می‌شود.

وی در تبیین این نکته افزود: اگر کسی در برابر دیگری خضوع کند، به عنوان نمونه در برابر والدین؛ این رفتار به دلیل فقدان اعتقاد به الوهیت آن‌ها، عبادت محسوب نمی‌شود و ایرادی ندارد. اما در نگاه موحدان، ریشه خضوع در این باور است که معبودی که در برابر او سجده می‌کنند، خالق، مدبّر و سررشته تمام امور زندگی است. بت‌پرستان نیز به دلیل این باور غلط که بت‌ها در زندگی مؤثرند و مدبّر امور عالم هستند، به آن‌ها کرنش می‌کردند؛ لذا تفاوت بنیادین عبادت موحدان با دیگران، در «بینش توحیدی» آن‌هاست.

ارتقای همت؛ درسی از دعای ۴۴ صحیه سجادیه

استاد صالحی با بررسی فرازهایی از دعای ۴۴ صحیفه سجادیه، به تحلیل درخواست‌های امام سجاد (ع) از خداوند پرداخت. وی با اشاره به عبارت «أسألك خوف العابدین لك، و عبادة الخاشعين لك»، ابراز داشت: امام (ع) در این دعا، نه تنها برای خود، بلکه در واقع به ما می‌آموزد که اهداف بلندمدت و همت‌های والاتر را از خداوند طلب کنیم.

وی افزود: امام سجاد (ع) با درخواست "ترس عابدان" و "عبادت خاشعان"، به ما یاد می‌دهد که انسان موحد نباید دغدغه‌هایش را تنها به خوراک و پوشاک محدود کند؛ بلکه باید توفیق بندگی همراه با خشیت را از خداوند بخواهد. این همان تمایزی است که انسان موحد را از سایرین جدا می‌کند.

حقیقت «خوف»؛ از مدیریت نفس تا ترمزِ تکبر

استاد حوزه علمیه قم به تبیین مفهوم «خوف» (ترس) در مسیر بندگی پرداخت. منظور از خوف در اینجا، ترس حسی و مادی نیست، بلکه «خوف از مقام» است.

وی با استناد به آیات سوره نازعات (آیه ۴۰ و ۴۱) که می‌فرماید «و أما من خاف مقام ربه...»، یادآور گردید: این خوف به معنای حریم گرفتن از خداوند است که منجر به کنترل و مدیریت نفس می‌شود. امام سجاد (ع) در این دعا، اعلا مرتبه این خوف را درخواست می‌کند؛ ترس از اینکه مبادا روزی از زمره بندگی‌های خالص و خاشعان خارج شود.

استاد صالحی خاطرنشان کرد: این سطح از بندگی، جایی است که انسان در تمام احوال—اعم از نماز و روزه—در حالت خشیت و بندگی باشد و همواره برای حفظ این جایگاه در برابر حق، تضرع نماید.

خوف عابدان؛ پلی به سوی امنیت و مدیریت نفس

استاد صادق صالحی در تحلیل دعای ۴۴ صحیفه سجادیه، بر محوریت «خوف عابدین» تأکید کرد و افود: «اگر انسان بخواهد به امنیت و آرامش حقیقی برسد، راهی جز خوف از خدا ندارد. اما این خوف، ترس حسی نیست، بلکه به معنای "حریم نگه داشتن" از خداوند و کنترل نفس است.» وی در تبیین این مقام افزود: «بالاترین مرتبه این خوف، همان "خوف عابدین" است؛ یعنی ترس از اینکه انسان توفیق بندگی را از دست بدهد یا از درگاه ربوبیت و چشم خداوند فاصله بگیرد.

خضوع و خشیت؛ از نماز تا حضور قلب

استاد حوزه علمیه قم به مرتبه بالاتری به نام «عبادت خاشعین» اشاره کرد و با استناد به سوره مؤمنون («قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ خاشِعُون») اظهار داشت: رستگاری مؤمنان در گرو خضوع در نماز است.

وی با نقل روایتی از پیامبر اکرم (ص) درباره شخصی که در نماز با محاسن خود بازی می‌کرد، تأکید کرد: «پیامبر (ص) فرمودند اگر قلب این شخص خاشع بود، اعضایش چنین نمی‌کرد. این نشان می‌دهد که خضوع ابتدا کارِ قلب است و زمانی که قلب خاشع شود، اعضا و جوارح نیز در برابر خداوند خاضع می‌گردند.»

سیره معصومین (ع) و انبیاء در بندگی؛ سخت‌گیری در عبودیت

استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم برای تبیین عمق این بندگی، به روایتی از حضرت فاطمة الزهرا (س) و جابر بن عبدالله اشاره کرد: حضرت زهرا (س) به جابر فرمودند که ما بر شما حقی داریم و آن حق این است که اگر دیدید کسی از ما (امام سجاد ع) در عبادت به خود سخت می‌گیرد، نگران جان او باشید و سعی کنید با او صحبت کنید تا فشار عبودیت را اندکی کاهش دهد.

وی افزود: زمانی که جابر از امام سجاد (ع) درباره این سخت‌گیری در عبادت پرسید، حضرت فرمودند: "روان من همواره چنین است و من از اجدادم، به‌ویژه امیرالمؤمنین (ع)، پیروی می‌کنم". این سخت‌گیری، در واقع نشانه همان "خوف و خشیت بالا" است که در تمام وجود ایشان جاری بود.

الگوی عبودیت در انبیاء و اولیای الهی

استاد صالحی با اشاره به شخصیت‌های قرآنی نظیر حضرت زکریا (ع) و حضرت یحیی (ع)، خاطرنشان کرد: این دو پدر و پسر، هم اهل «رغبت» (شوق به خدا) و هم اهل «خوف و خشیت» بودند. وی با اشاره به حضرت مریم (س)، افزود: وقتی روح حضرت مریم (س) احضار شد، ایشان ابراز تمایل کرد که اگر به دنیا بازگردد، در روزهای گرم روزه بگیرد و در شب‌های سرد و طولانی به نماز بایستد؛ این نشان‌دهنده اهمیت فوق‌العاده عبادت در ساحت اولیای الهی است.

هدف نهایی خلقت؛ بازگشت به مدار عبودیت

استاد صالحی با اشاره به هدف غایی خلقت اظهار داشت: هدف از خلقت انسان، بندگی است (إِلا لِيَعْبُدُونِ). اگرچه عدم بندگی انسان‌ها آسیری به خداوند نمی‌رساند، اما هدفِ خودِ انسان این است که با یاد خدا و عبودیت، به هدف اصلی خلقتش بازگردد.

وی با اشاره به دعای ۳۱ صحیفه سجادیه و عبارت «یا من هو منتهی خوف العابدین»، ابراز داشت: پایان راه عابدان، رسیدن به وصال الهی است. لذا تنها راه نجات این است که انسان مستغرق در عبودیت باشد تا هرگز دچار غفلت از یاد حق نشود.

ترک استکبار؛ شرط نخستین برای محبوبیت الهی

استاد صادق صالحی با استناد به دعای چهاردهم صحیفه سجادیه و عبارت «وَ اِنَّ اَحَبَّ عِبادِکَ اِلَیْکَ مَن تَرَکَ الاسْتِکبارَ عَلَیْکَ»، اضافه نمود: محبوب‌ترین بندگان در نزد خداوند، کسانی هستند که استکبار و سرکشی در برابر او را کنار گذاشته‌اند.

 وی افزود: محبوبیت الهی در گرو دو چیز است: نخست، دست کشیدن از تکبر در مقابل حق و دوم، ترک پافشاری بر گناه و روی آوردن به استغفار؛ یعنی بنده باید حقوق لازم خداوند را ادا کرده و با فروتنی در برابر او قرار گیرد.

پاکی دل یا بندگی؟ پاسخ به یک باور اشتباه

استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در پاسخ به این دیدگاه که «اگر دل انسان پاک باشد، نیازی به عبادت نیست»، یادآور گردید: بندگی و عبادات، در واقع عینِ نشان‌دهنده پاکی دل است. نشانه‌ی پاکی دل، همین است که انسان در برابر خداوند تکبر نکند. کسی که حاضر نیست در برابر فرمان حق، حتی دقایق اندکی از شبانه‌روز را به نماز و بندگی اختصاص دهد، در واقع در حال استکبار است. تکبر یعنی انسان بگوید: "من آن‌گونه که تو می‌خواهی نمی‌خوانم یا دعا نمی‌کنم". بنابراین، ادعای پاکی دل بدون پذیرش بندگی و عبودیت، ادعایی بی‌اساس است.

استاد صالحی در تبیین جایگاه دعا در زندگی انسان، آن را «تغییردهنده شرایط» و راهی برای جلب رحمت الهی دانست. وی با اشاره به قاعده «اطفئوا البلاء بالدعاء» (بلاها را با دعا دفع کنید)، افزود: برکت از آسمان نازل می‌شود و انسان باید سیم ارتباطی خود را با خدا از طریق نماز و دعا قطع نکرد. این ارتباط باید در تمام حالات—از نیمه‌شب تا ظهر—حCال داشته باشد.

وی با اشاره به جامعیت صحیفه سجادیه اظهار داشت: امام سجاد (ع) برای هر حالتی از زندگی (از جمله دعا برای پدر و مادر، فرزندان، همسایگان، هنگام بیماری یا در زمان گرفتاری‌ها مانند دعای هفتم) راهکاری ارائه داده است تا بنده هرگز از فیض الهی دور نشود.

عاقبت تکبر و اهمیت دعا در هدایت

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: دوری از دعا و بندگی، نشانه‌ی تکبر است و با استناد به قرآن کریم فرمود: «کسانی که از عبادت خدا تکبر می‌کنند، با ذلت وارد جهنم می‌شوند. «اِنَّ الَّذینَ یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِی ...»

وی افزود: دعا نه تنها باعث جلب توجه حق می‌شود، بلکه انگیزه‌های سالمی را در انسان ایجاد می‌کند. وقتی در نماز می‌گوییم "اهدنا الصراط المستقیم" یا در دعا می‌خواهیم "عواقب امورمان خیر باشد"، این تفکر و توجه مداوم به مسیر درست، انگیزه‌ای ایجاد می‌کند تا انسان در جهت درست حرکت کند و از غفلت رسته و به صراط مستقیم بازگردد.

نقش دعا در ایجاد انگیزه و پیشگیری از غفلت

استاد صادق صالحی بر نقش کلیدی دعا در حفظ جهت‌گیری صحیح زندگی تأکید کرد و افزود: دعا و نیایش، صرفاً یک درخواست نیست، بلکه منبع ایجاد انگیزه و هدف‌مندی در انسان است. وقتی بنده در نماز و مناجات می‌گوید "اهدنا الصراط المستقیم" یا "اللهم اجعل عواقب امورنا خیرا"، در واقع در حال یادآوری دائمیِ مسیر رستگاری به خود است.

وی در تبیین این نکته تصریح نمود: این تضرع مستمر در شبانه‌روز، مانع از آن می‌شود که انسان دچار غفلت گردد. دعا به انسان یادآوری می‌کند که راهی مستقیم برای رسیدن به عاقبت بخیری وجود دارد و او را برمی‌انگیزد تا برای حرکت در این مسیر تلاش کند. بنابراین، بندگی و نماز، نیروی محرکه‌ای می‌سازد که انسان را در مسیر حق ثابت‌قدم کرده و از انحرافات باز می‌دارد.

میراث عبادی؛ از امیرالمؤمنین (ع) تا زین‌العابدین (ع)

استاد حوزه علمیه قم با استناد به حدیثی از امام صادق (ع)، به تبیین سلسله‌مراتب عبودیت در اهل بیت (ع) پرداخت. وی ابراز داشت: در میان اهل بیت، هیچ‌کس در عبادت به اندازه امیرالمؤمنین (ع) به پیامبر اکرم (ص) شبیه نبود و در میان فرزندان و نوادگان ایشان، امام سجاد (ع) بیشترین شباهت را به سیره عبادی جدشان، حضرت علی (ع) داشت.

وی با نقل روایتی تکان‌دهنده از امام باقر (ع)، به شدتِ عبودیت امام سجاد (ع) اشاره کرد: امام باقر (ع) وقتی آثار سجده‌های طولانی و نمازهای شبانه‌روزی پدر را دیدند که منجر به نحیف شدن جسم ایشان شده بود، با تأمل در صحیفه عبادات امیرالمؤمنین (ع)، به کیفیت و عمق بالای عبادت امام سجاد (ع) پی بردند.»

استاد صالحی افزود: اینکه امام سجاد (ع) شبانه‌روزی هزار رکعت نماز می‌خواندند، نشان‌دهنده مرتبه‌ای از بندگی است که نه تنها در کمیت، بلکه در کیفیت و تپش قلب برای معبود، در اوج بود.

عبادت به مثابه سرمایه؛ رسیدن به مقام «بی‌نیازی»

استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم با بررسی بند ۱۲ از دعای پنجاه و دوم صحیفه سجادیه، به تحلیل درخواست ویژه امام سجاد (ع) پرداخت. وی خاطرنشان کرد: امام (ع) با سوگند به «حق واجب بر خلق» و «اسم عظیم الهی»، از خداوند می‌خواهد: «و ان تغنی عنی کل شیء بعبادتک» (مرا به واسطه بندگی‌ات از همه چیز بی‌نیاز کن).

وی در ادامه بیان کرد: این نکته کلیدی است که امام (ع) بندگی را به عنوان "سرمایه" می‌طلبد. وقتی بندگی خدا تبدیل به سرمایه انسان شود، دیگر بهشت و جهنم یا مادیات دنیا برای او اهمیت نمی‌یابد؛ چرا که تنها هدف و آرزوی او، رسیدن به رضایت حق و بی‌نیازی از غیر اوست.

ابراز محبت به خدا؛ عبودیت به مثابه زبان عشق

استاد صالحی با نقل روایتی از کنیز امام سجاد (ع) و توصیف نمازهای طولانی ایشان، به پاسخ امام (ع) درباره علت این حجم از عبادت پرداخت. امام (ع) فرمودند: «اَتحبّب إلی ربی لعلّه یُقربنی» (به سوی پروردگارم ابراز محبت می‌کنم تا شاید مرا به خود نزدیک کند).

وی در تبیین این مفهوم افزود: انسان باید به خدا اعلام کند که او را دوست دارد و این دوست داشتن، تنها از طریق بندگی و عبودیت ابراز می‌شود. بندگی، زبانِ محبت بنده در پیشگاه خالق است.

عبادت؛ مسیر رشد و قرب الهی

استاد صالحی در پایان سخنان خود تصریح نمود: رشد معنوی و تعالی انسان، تنها در سایه عبودیت و بندگی میسر است.  اگر کسی در جستجوی رشد و تعالی است، باید بداند که قرب به حق تعالی در سایه عبادت است. ابراز محبت به خدا از طریق بندگی، انسان را از وابستگی‌ها می‌رهاند و او را به مقامی می‌رساند که در آن، تنها خدا را هدف قرار دهد و از تمام تعلقات دنیوی بی‌نیاز شود.