به گزارش پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، استاد یدالله مقدسی طی سخنانی در مورد سلوک و ویژگی های حضرت آیت الله العظمی جوادی آملی از منظر فقهی، مطالبی را بیان کرد که در ادامه آمده است: بحث از هر دانشی در چند محور قابل تبیین است و دانش فقه نیز از این قاعده جدا نیست. قاعدتاً هر عالمی در هر رشته‌ای وقتی درباره موضوعی بحث می‌کند ابتدا از چیستی آن دانش بحث می‌شود سپس در مورد موضوع و همچنین غرض از آن دانش، چشم‌انداز مسائل فراروی آن دانش، منابع معرفتی آن دانش و روش‌هایی که درباره آن دانش برای دانشمند مطرح است.

وی ادامه داد: نوع برداشت هر فقیه از چیستی دانش فقه و قلمرو مسائل آن در داوری او نسبت به اعتبار منابع فقه و فرآیندهای پژوهشی تأثیر گذار است. طبعاً اگر بخواهیم در این باره سخن بگوییم فعلاً در این مقام نیستیم که از معنای لغوی دانش فقه بحث کنیم چون مقصود از دانش فقه با توجه به آیه مبارکه فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَهٍ مِنْهُمْ طَائِفَهٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ به عنوان یکی از اصیل‌ترین علوم اسلامی در میان مسلمین مورد توجه است. از این جهت فهم یک فقیه مخصوصاً فهم ژرف‌نگرانه و عمیق درباره ارتباط حقیقت وحی با موضوع فقه مطرح است، یعنی اگر بخواهیم موضوع فقه را مورد توجه قرار دهیم و به آثار مرتبط به آن موضوع با انسان دست پیدا کنیم، باید مسیر عمل به فرمان الهی در عرصه زندگی را مورد توجه قرار دهیم که بسیار سازندگی دارد. بنابراین فقیه با توانمندی‌ که از راه استنباط فقهی به دست می‌آورد، دانش فقه و اجتهاد فقهی را به عنوان یک ساز و کاری می‌داند که در پرتو آن می‌تواند با مراجعه به متن دین از تأمین دستاوردها و نیازهای متفاوت بشر که در زندگی به آن نیازمند است، به این مسائل توجه ‌کند.

حضرت آیت‌الله جوادی آملی موضوع دانش فقه را تنها افعال مکلفین نمی‌دانند

وی درباره نظر حضرت آیت الله جوادی آملی در خصوص دانش فقه، گفت: بسیاری موضوع دانش فقه را مشمول افعال مکلفین می‌دانند، ولی حضرت آیت‌الله جوادی آملی موضوع دانش فقه را تنها افعال مکلفین نمی‌دانند بلکه موضوع فقه را مخصوص فعل مکلف و آنچه در محور فعل مکلف است را مورد توجه قرار می‌دهد. بر این اساس از منظر ایشان برخی از احکام فعل مکلف نیستند، ولی در موضوع فقه جای می‌گیرند. به عنوان مثال آب انگوری که جوش آمده پیش از آنکه دو سوم آن به‌واسطه جوشیدن کم شود و یک سوم آن باقی بماند، نجس است و پس از اینکه این آب انگور به‌وسیله آتش جوش یا هر وسیله دیگری جوش آمد، همین که ذهاب ثلثین (دو سوم) آن کم شد یا مبدّل به سرکه گردید، پاک می‌شود. این موارد جزو موضوعات فقه‌اند اما از افعال مکلفین نیستند بنابراین ایشان موضوع فقه را وسیع‌تر و گسترده‌تر می‌دانند.

ایشان منبع دانش فقه را مورد توجه قرار می‌دهند

مقدسی تصریح کرد: حضرت آیت الله جوادی آملی غرض دانش فقه را عبارت می‌داند از اینکه فقه یک علم نابی است که از منابع معرفتی برای ایجاد عمل صالح به دست آمده و ایمان را به همراه دارد و پس از ایمان به خدا، عمل صالح را در پی می‌آورد. در فضای درون اندیشه، انگیزه ایجاد می‌کند و در پی انگیزه عمل صالح معنا پیدا می‌کند. از این رو وقتی ایشان درباره‌ی دانش فقه بحث می کنند، منبع دانش فقه را مورد توجه قرار می‌دهند.

وی در پاسخ به این پرسش که منبع دانش فقه آیت الله جوادی آملی چیست؟ گفت: ایشان منبع دانش فقه را با یک تعبیر جدیدی مطرح می‌کنند و دامنه آن را روشن‌تر بیان می‌نمایند و معتقدند منبع فقه «وحی» است و وحی رابطه‌ی رمزی بین خالق و نمایندگانش (پیامبران) است و در واقع صراط زندگی و راهی برای اداره انسان است، اما عقل و نقل منبع دانش فقه و حکم الهی نیستند بلکه چراغ راه هستند.

وی افزود: راه انسان برای دستیابی به حکم الهی، وحی است که صراط را از آن تعبیر می‌کنند و عقل و نقل که به دست ما رسیده راه وحی را نشان می دهند. بنابراین زمانی که منبع وحی است، احکام فقهی جزو اعتباریات‌اند یا جزو حقایق‌اند؟ این خود نکته‌ای است که حضرت آیت‌الله جوادی آملی به درستی به این مطلب می‌پردازند که اگر پیغمبر اسلام فرمودند: «إِنِّی تَارِکٌ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ مَا إِنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا کِتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِی أَهْلَ بَیْتِی وَ إِنَّهُمَا لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّى یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ» آیا عترت و کتاب الهی منبع فقه هستند؟ فقه و اصول که در شرایط کنونی در اختیار ما قرار دارد، احکام واقعی‌ هستند؟ یا اعتباریات‌اند؟ اعتبار کتاب و سنت‌اند؟ این اعتباری بودن به چه معناست؟ بسیاری تعبیر می‌کنند که اینها اعتباریات‌اند. آیا اعتباریات منطقی با اعتباریات فلسفی به تعبیری معقولات ثانی فلسفی باهم تفاوت دارند؟ اینجاست که حضرت آیت‌الله جوادی آملی در این مرحله به طور واضح بیان می‌کنند که درست است فقه قوانین اعتباری را بیان می‌کند و دانش فقه و اصول جزو مسائل اعتباریات‌اند، اما اعتباریاتی هستند که بر تکوینیات، مصالح و مفاسد واقعی تکیه دارند و در این زمان است که ارزش فقه، واقعی است چون علم ناب می باشد و انگیزه را برجسته و ایمان را در انسان ایجاد می‌کند.

از نظر آیت الله جوادی آملی یک فقیه باید در برداشت فقهی ارتباطات جهانی را لحاظ کند

وی در پاسخ به این پرسش که برای دستیابی به چنین نکته‌ای چشم‌انداز مسائل فراروی فقیهان در استفتاء و در استنباط چه خواهد بود؟ اظهار کرد: اگر فقه را به عنوان یک قانون ناب بدانیم که از منشأ وحی برخواسته است و احکام الهی را در اختیار بشر قرار می‌دهد، فقیه با استنباط فقهی چنین اقدامی می‌کند و بر تکوینیات و مسائل واقعی تکیه دارد. فقیه در میدان عمل باید چشم‌انداز فقه را برای اداره بشر مشخص کند. آیا فقه در یک محدوده زمانی پاسخگوی مسائل است یا در محدوده یک منطقه مکانی؟ یا فرازمانی و فرامکانی مطلب را ارائه می‌دهد؟ لذا فقیه چشم‌انداز مسائل و موضوعات پیش روی دانش فقه را باید به گونه‌ای مورد توجه قرار دهد که کیفیت نگاه او در روش اجتهادی تأثیرگذار باشد. به عنوان مثال فقیهی را در نظر بگیریم که می‌خواهد در دورانی که شرق و غرب عالم به واسطه وسائل و ابزار ارتباطی به سرعت با هم ارتباط می‌گیرند و خبرها را منتقل می‌کنند، جایز بودن یا نبودن غیبت از یک انسان غیرمؤمن (مسلمان باشد ولی مؤمن نباشد) را مورد بررسی قرار دهد؛ آیت الله جوادی آملی می‌فرمایند، درست است فقیه با توجه به روایت قصد دارد دقت فتوایی داشته باشد و استنباط کند، اما ارتباطات جهانی را باید لحاظ کند و اگر چنین روایتی داشته باشیم که از غیر مؤمن یعنی از مسلمانی که فرض کنید شیعه نباشد می‌توان غیبت کرد، باید ارتباطات جهانی را نگاه کنیم. باید ببینیم این حق در چه شرایطی صادر شده است؟ آیا شأن نزول این نقل در ارتباطات جهانی و در شرایط زمانی و مکانی مورد توجه بوده است؟ از این جهت فقیه باید دقت فقهی‌ داشته و عالم و ارتباطات جهانی را ملاحظه کند سپس نظر دهد. سلوک فقهی آیت الله جوادی آملی به این صورت است که چشم‌انداز مسائل جهانی را مورد توجه قرار می‌دهد و در این چشم‌انداز همه مسائل را در ارتباط با یکدیگر می‌داند.

نمونه هایی از نگاه بین المللی آیت الله جوادی آملی به مسایل مختلف

مدیر پژوهشکده فقه و اصول پژوهشگاه معارج در راستای دقت آیت الله جوادی آملی به ارتباطات و مسایل جهانی به نمونه دیگری اشاره و خاطرنشان کرد: قرآن کریم همه مسلمانانی را که بتوانند برای سفر حج به مکه بروند را دعوت کرده «وَأَذِّنْ فِی النَّاسِ  بِالْحَجِّ ». خدای متعال به حضرت ابراهیم(ع) بعد از ساختن کعبه فرمود: به مردم ندای عمومی بده! «یَأْتُوکَ رِجَالًا وَعَلَى کُلِّ ضَامِرٍ یَأْتِینَ مِنْ کُلِّ فَجٍّ عَمِیقٍ» لذا از همه عالم به سفر حج می روند و در حال حاضر یک میلیارد مسلمان داریم. در مسأله طواف می‌گویند باید بین مقام ابراهیم و حجر الاسود که حدود دوازده متر و نیم است، طواف شود. ایشان سؤال می‌کنند خدا از ما دعوت جهانی کرده و فرضاً حدود صد یا پنجاه میلیون مسلمان در حج حضور دارند، آیا این اندازه از جمعیت می تواند در زمان مشخص و فرصت زمانی کوتاه و در این مساحت مکانی طواف کنند؟ آیت الله جوادی آملی این مسأله را مطرح می‌کند که ما باید ببینیم که این دستورالعمل مربوط به چه شرایطی است؟ آیت الله جوادی آملی می‌فرمایند که معقول نیست خدا دعوت جهانی کند، اما فضا برای آن در نظر نگیرد. این نگاه بین‌المللی یک فقیه است که این گونه نظر می دهد. اگر در روایت آمده بین رکن و مقام فاصله دوازده متری باشد، این نکته برای زمان‌هایی است که تعداد جمعیت به اندازه ای است که می‌توان در این مساحت طواف را انجام داد، ولی در فرصت‌های زمانه که جمعیت آن چنانی به حج آمدند حضور در آن قسمت‌ها فضیلت بیشتری دارد و برای همه جا جایز است. اگر اتصال برقرار باشد در طبقه اول، دوم، سوم و همکف مسجدالحرام نیز طواف جایز است.

وی ادامه داد: نگاه بین المللی و جهانی یک فقیه در انجام یک تکلیف الهی نشان‌دهنده نوعی از سلوک فقهی فقیه است بنابراین حضرت آیت الله جوادی در سلوک فقهی خودشان با توجه به منابع دینی یعنی وحی و با استفاده از عقل و نقل برای روشن کردن مسیر وحی و برای فقیه منابع را مورد توجه قرار ‌می‌دهند. از این منابع می‌توانیم یک استنباطی داشته باشیم که بر اساس شرایط مکان و زمان برای همه مسلمین قابل توجه، باور، پذیرش و اجرا باشد. این سلوک فقهی نشان‌دهنده بینش بین‌المللی و جهانی نسبت به مسائل اسلام است.

حضرت آیت الله جوادی آملی در مسایل فقهی منابع عقلی و نقلی را مورد توجه قرار می دهند

وی با بیان اینکه حضرت آیت الله جوادی آملی همواره در مسایل فقهی منابع عقلی و نقلی را مورد توجه قرار می دهند، گفت: در اندیشه‌ی فقهی علامه جوادی آملی نکاتی وجود دارد که تکامل روشی ایشان را نشان می‌دهد، به عنوان مثال در استنباط یک آیه، شأن و شرایط نزول آیه مورد نظر و آیات دیگری که در کنار این آیه وجود دارد و همچنین روایاتی با موضوع مشترک را مورد توجه قرار می دهند و سپس از این آیه استفاده فقهی می کنند و نظر و فتوا می دهند. به تعبیر دیگر حضرت آیت الله جوادی آملی در تبیین مسائل فقهی ابتدا ابعاد مختلف یک موضوع که می‌تواند در عرصه زندگی قابل اجرا باشد را در نظر می گیرند، در مرحله بعد دیدگاه‌های دیگر فقیهان را ملاحظه می‌کنند. دلیل‌هایی که در این مسأله، منابع و ادله‌ای وجود دارد را لحاظ می‌کنند.

ایشان در استنباط فقهی موضوعات مختلف شرایط زمانی و مکانی را مدنظر قرار می دهند

مقدسی با تأکید بر اینکه آیت الله جوادی آملی در استنباط فقهی موضوعات مختلف  شرایط زمانی و مکانی را مدنظر قرار می دهند، اظهار کرد: در این زمینه به نمونه ای اشاره می کنم، در فقه بابی داریم به نام باب «دیه»؛ در موضوع دیه یکی از موضوعات مطرح «دیه عاقله» است. دیه عاقله یعنی مثلاً اگر برای یک فرد از یک قبیله تصادفی پیش آمد و باعث مرگ دیگری شد، فرضاً اگر می‌خواهد دیه بدهد و در ماه حرام هم است و توان مالی پرداخت دیه را ندارد، بستگان نسبی وی یعنی عموزاده‌ها، پسرعموها، عموها، دایی‌ها باید در پرداخت دیه مشارکت کنند. آیت الله جوادی آملی در این نوع مسایل می فرمایند: به فرض شخصی که تصادف کرده و باید دیه بپردازد، بستگانی دارد که در کشور دیگری زندگی می‌کند و از وضعیت و حتی وجود چنین شخصی که باید دیه هم بپردازد خبری ندارند، نمی توان به این بستگان گفت با توجه به فقه باید دیه قاتل را بپردازند، این دسته از مسائل مربوط به شرایط زمانی و مکانی است. درست است که در این زمینه فتوای فقهی و روایت وجود دارد، اما این فتوا برای دوره‌هایی بوده که مدیریت جامعه بر مبنای قبیله بوده است لذا وقتی چنین حادثه‌ای پیش می‌آمد، آن قبیله کمک می‌کردند که دیه پرداخت شود، ولی جامعه از وضعیت مدیریت قبیله‌ای بیرون آمده و تبدیل به مدیریت کشور شده، در این فرض، فتوای فقهی اجرایی نیست.

وی در مورد نقش حضرت آیت الله جوادی آملی در پویا شدن فقه و همگامی فقه با دنیای نوین، بیان کرد: فقه ما همیشه پویا بوده منتها ایشان در این فقه پویا با استفاده از مبانی و منابع اصیل فقهی که در دوره‌های گذشته هم بوده مسائل روز را مطرح می‌کند به گونه‌ای که ما در تبیین مسائل روز به بن‌بست نرسیم. در واقع نگاه بین‌المللی و جهانی ایشان نسبت به موضوعات فقهی این راه را باز می‌کند که اگر در یک مسأله فقهی، دیگران اشکالاتی را مطرح کنند ایشان با استفاده از همان منابع و با همان روش‌هایی که فقهای گذشته داشتند موضوعات و مسائل جدید را حل می‌کنند و این نکته نشان‌دهنده گستره بینش فقهی ایشان با توجه به شرایط زمانی و مکانی و موضوعات روز است.

دلیل وسعت جلسات تدریس جامعیت ایشان است

وی در پاسخ به این پرسش که به چه دلیل جلسات تدریس حضرت آیت الله جوادی آملی دارای وسعت بسیار است؟ گفت: معتقدم دلیل وسعت جلسات تدریس جامعیت ایشان است. آیت الله جوادی آملی فقیه جامع‌نگری هستند؛ اگر دانش هر عالمی ابعاد مختلفی داشته باشد، بُعد وجودی این دانشمند و عالم و گستره‌ی علمی و بحثی که در یک موضوع خواهد کرد، گسترش بیشتری خواهد داشت.

جامع‌نگری ایشان درباره هر موضوعی بیش از بسیاری از دیگر فقهاست

مقدسی افزود: حضرت آیت‌الله جوادی آملی به لحاظ اینکه فقیه، مفسر، حکیم، فیلسوف، عارف و ریاضی دان هستند و نسبت به علم نجوم آگاهی کافی و لازم دارند، جامع‌نگری ایشان درباره هر موضوعی بیش از بسیاری از دیگر فقهاست.

وی با اشاره به اینکه آیت الله جوادی آملی عارف و حکیمی هستند که ابعاد مختلف یک مسأله را بررسی می‌کنند، اظهار کرد: در این مورد به نمونه ای اشاره می کنم، ایشان در مورد رؤیت هلال ماه رمضان و شوال در رساله عملی خویش توضیحی در این زمینه دارند که در بسیاری از کتب دیده نمی شود. به عنوان مثال یک مطلب این است که اگر کسی با چشم سر به تعبیری بدون ابزار، بدون دوربین، بدون تلسکوپ، ماه را ببیند، می‌تواند روزه‌ خود را افطار کند؟ آیا این رؤیت هلال صحیح است؟ برخی بر این نظر هستند که بدون ابزار باید ماه را رویت کرد و برخی دیگر بر این نظر هستند که با ابزار باید ماه را دید؛ آیت الله جوادی آملی در این مورد توضیحی دارند که در واقع این توضیح هر دو مورد را در یک جا متمرکز و جمع می‌کنند و می‌گویند: آنچه ملاک در رؤیت هلال می باشد این است که ماه باید در افق به گونه‌ای قرار بگیرد که قابل رؤیت باشد چون برای ماه به لحاظ نجومی سه افق داریم؛ افق حقیقی، افق تُرسی، افق عینی و قابل رؤیت.

استدلال فقهی آیت الله جوادی آملی در مورد رؤیت هلال ماه  

مدیر پژوهشکده فقه و اصول پژوهشگاه معارج ادامه داد: افق حقیقی آن است که مثلاً اگر ما در نیمکره شمالی هستیم از خط استوا بالا باشد، ولی درجه بالایی آن در حدی نیست که قابل رؤیت باشد. درجات افق تُرسی کمی بالاتر است، اما حتی اگر کسی هواپیما هم سوار شود یا در فضا قرار بگیرد هم باز ماه قابل رؤیت نیست و اگر ارتفاع تغییری کند، ماه رؤیت پذیر می شود. ایشان می‌فرمایند: وقتی ماه در افق و رؤیت‌پذیر باشد، اما غبار و آلودگی هوا مانع از رویت شود، اینجاست که نقش ابزار دوربین و تلسکوپ خود را نشان می دهد.

ارتباط بسیار خوب آیت الله جوادی آملی با اهل سنت

مدیر پژوهشکده فقه و اصول پژوهشگاه معارج در ادامه درباره ارتباط حضرت آیت الله جوادی آملی با سایر مذاهب اسلامی به ویژه اهل تسنن، گفت: ایشان فقیهی هستند جامع‌نگر که همه ابعاد را می‌بینند و با مراکز اهل سنت ارتباط بسیار خوبی دارند. در حال حاضر به دلیل شرایط موجود ارتباط ها کاهش یافته است، اما در شرایط عادی طبعاً ارتباط برقرار است، برخی از علمای اهل سنت به قم تشریف می آورند و با ایشان دیدار و گفت وگو داشتند.

وی تصریح کرد: اولین بحث فقهی درس خارج حضرت آیت الله جوادی آملی کتاب اجاره است که در این کتاب مخصوصاً در قسمت های اول بحث بین مذاهبی را مطرح کردند به عبارت دیگر هم نظر فقهی فقهای شیعه و هم نظر فقهی اهل سنت را مطرح کردند و به نوعی از منابع اهل سنت برای تبیین مسائل فقهی و تفسیری استفاده می‌کنند.

معتقدند امت اسلامی با همه اختلاف سلیقه‌هایی که وجود دارد باید وحدت داشته باشند

وی گفت: آیت الله جوادی آملی در استفاده از منابع اهل سنت و ارتباط عالمان سنت جامع‌نگرند و معتقدند که امت اسلامی با همه اختلاف سلیقه‌هایی که وجود دارد باید وحدت داشته و امت واحده باشند تا در برابر دنیایی که از اسلام، آگاهی درستی ندارند بتوانند اسلام را به درستی معرفی کنند.

آیت الله جوادی آملی از طریق ابزارهای الکتریکی با حضرت آیت الله سیستانی در ارتباط هستند

وی در مورد ارتباط حضرت آیت الله جوادی آملی با حوزه های دیگر تشیع مانند نجف اشرف و مشهد مقدس، اظهار کرد: آیت الله جوادی آملی در نجف مدرسه‌ای دارند که بحث تفسیر ایشان توسط برخی از اساتید مطرح است و با علمای بزرگ نجف مانند حضرت آیت‌الله سیستانی و دیگر بزرگان از طریق ابزارهای الکتریکی ارتباط دارند. آیت الله جوادی آملی به نجف مشرف نشدند تا عالمان این کشور را ملاقات کنند، عالمان نجف هم برای دیدار با علامه جوادی آملی به قم تشریف نیاورند، اما آقازاده آیت الله جوادی آملی خدمت علمای نجف می رسد و پیام ایشان را ابلاغ می کند.

وی افزود: آیت الله جوادی آملی در مشهد مقدس نیز دفتری دارند و ارتباطات مستمر است به عنوان مثال سال گذشته جلسه بسیار گسترده ای برای مدیریت حوزه علمیه مشهد برگزار شد که آیت الله جوادی آملی دعوت آنان را پذیرفتند و سخنرانی مفصلی درباره وظایف روحانیت، حوزه‌های علمیه و سایر موضوعاتی که در شرایط کنونی باید مطرح شود، داشتند.

مطالب ایشان نوعی پشتیبانی از ولایت فقیه است

مقدسی در پاسخ به این پرسش که نظر آیت الله جوادی آملی درباره حکومت و ولایت فقیه چیست؟ گفت: ایشان از شخصیت‌های علمی صاحب‌نظر در مسأله فقه حکومتی هستند و در زمینه ولایت فقیه کتاب نگاشته اند؛ ایشان در مبحث فقهی کتاب المکاسب و البیع که در باب حکومت فقیه و حکومت جائر مطرح می‌شود به طور گسترده و مفصل مبحث را بیان می کنند و در واقع مطالب ایشان نوعی پشتیبانی از ولایت فقیه است.

ایشان معتقدند از حوزه‌های علمیه باید یک فقیه جامع‌الشرایط در رأس حکومت حضور داشته باشد

وی خاطرنشان کرد: آیت الله جوادی آملی در سخنرانی‌های خود بارها تأکید کردند که از حوزه‌های علمیه باید یک فقیه جامع‌الشرایط در رأس حکومت حضور داشته باشد، حضرت امام خمینی(ره) نیز بر این امر تأکید داشتند که در حال حاضر آن فقیه، مقام معظم رهبری هستند و ضروری است سایر علما، فقها و حوزه‌های علمیه نیز از ایشان پشتیانی کنند.

مقدسی در پایان گفت: اساساً اسلام باید در جامعه حکومت داشته باشد و حکومت اسلام یا مربوط به عصر معصومین یا مربوط به عصر غیبت است. ما در عصر غیبت به سر می‌بریم و آن کسی که از همه برای اداره جامعه شایسته تر می باشد، فقیه جامع‌الشرایط است چرا که حکومت برای فقه است و فقه نیز حکم خداست. فقیه مناسب‌ترین و آشناترین فرد به فقه است لذا می‌تواند حکم‌الله را در جامعه اجرا کند؛ امت اسلامی نیز قاعدتاً وظیفه دارند برای اجرای حکم الهی با فقیه جامع‌الشرایط همکاری کنند تا بتوانند جامعه را با احکام الهی بیش از پیش آشنا نمایند./260/12/