مگر تا به حال نمی گفتیم که این مشاهد مقدسه دارالشفا هستند و مردم را تشویق نمی کردیم که اگر مریضی لا علاجی دارند، به مکان های مقدس پناه ببرند، پس حالا چطور شده که این مکان های مقدس، نه تنها درد بی درمان «کرونا» را شفا نمی دهند بلکه از حضور مردم هم جلو گیری می کنیم که خود این مکان ها به ویروس کرونا آلوده نشوند؟

با توجه به ایام درگیری و شیوع ویروس کرونا، استاد سید صدرا هاشمی، از اساتید حوزه علمیه، در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، به این موضوع پرداخت و گفت: ما همچون گذشتگان و آیند‌گان همچون ما، هرگاه پدیده غیر عادی را مشاهد کنیم، هر کدام طبق مسلمات ذهنی قبلی قضاوت می کنیم؛ که گاه بین این نظریات تفاوت بسیار چشم گیری مشاهده می شود؛ جالب اینکه هر کدام دیگری را در دل با ریشخندی معنادار تخطئه و تمسخر می کند.

وی به بیان دیدگاه های مختلف، نسبت به «ویروس کرونا» اشاره کرد و در این راستا به برخی از این دیدگاه ها اشاره کرد: یکی این ویروس را توطئه ای از طرف امریکا بر علیه چین یا ایران می داند. دیگری این را توطئه چین برای خرید سهام امریکائی ها در چین اعلام می کند؛ برخی این ویروس را سلاح جنگی جدید و سلاح جنگی قرن جدید معرفی می کنند؛ برخی شیوع این ویروس را از علائم ظهور می پندارند؛ دیگری این را عذاب الهی برای بشر می دانند که پی به عجز خود ببرد و از غرور کاذبش دست بردارد؛ و سرانجام بعضی افراد این  ویروس منحوس را یک بیماری کاملا طبیعی مثل «آنفولانزا» می پندارند که در آینده ای نزدیک، بشر واکسن و داروی آن را کشف می‌کند؛ چنانکه سایر ویروس ها در زمان گذشته بخاطر جهل به ماهیتشان میلیونها انسان را به کام مرگ بردند که می توان از بین رفتن وسیع مردم اسپانیا در سال 1981 میلادی را به عنوان شاهدی برای این مسأله بیان کرد.

وی در ادامه گفت: اگر به اظهار نظرهایی که از گذشتگان درباره پدیده های غیر عادی در تاریخ ثبت شده نظر کنیم، برخی از آنها در زمان حاضر طنزهائی مفرح به حساب می آیند دقیقا مثل تخیلات متنوع دیگر که کم و بیش  دیده ایم.

استاد هاشمی خاطر نشان کرد اگر چه قضاوت درباره «ماهیت» و «منشاء» و «مداوای» این «ویروس» از حیطه تخصص امثال من خارج است؛ اما مناسب است که به پرسش هایی در این زمینه پاسخ دهم.

وی در ادامه به برخی از این پرسش ها اشاره کرد و گفت: موضوع اول آن است که «وظیفه ما نسبت به توصیه های کادر متخصص درمانی چیست؟» مثلاً: توصیه متخصصین نسبت به قرنطینه خانگی و همی نطور توصیه آنها به عدم برگزاری مراسم اجتماعی و مذهبی را می بینیم؛ اگر به توصیه ها عمل نکنیم و منجر به سرایت به دیگران شود، آیا ضامن آثار منفی این بیماری هستیم؟ کسی که با این ویروس بمیرد، احکام غسل و کفن و دفن آن چگونه است؟ سوال دیگر اینکه آیا کرونا و امثال آن، عذاب الهی یا امتحان الهی هستند؟ یا عذاب است و نه امتحان؟ و اصولاً فرق عذاب و امتحان چیست؟ آیا دعا در جلوگیری از این پدیده ها موثر است یا نه؟

بررسی بحث اول :

استاد هاشمی در پاسخ به شناخت وظایف ما نسبت به توصیه های کادر متخصص و متعهد درمانی، گفت: تقریبا تمام متخصصین اعم از ایرانی و غبر ایرانی می گویند که این ویروس مخصوصا برای کسانی که زمینه بیماری دارند، اولا: برای خودشان خطرناک است، ثانیا: به سرعت از کسی که مبتلا به این ویروس است به دیگران سرایت می کند بنابراین، اگر مبتلا به این ویروس باشیم، نباید در جمع حاضر شویم و اگر مبتلا نباشیم، چون خطر سرایت وجود دارد باز هم نباید در جمع حاضر شویم؛ و اگر شک داریم که خودمان مبتلا هستیم یا شک داریم که طرف ملاقات کننده مبتلا است، از باب «دفع ضرر محتمل» لازم است احتیاط کنیم و احتیاط هم به این است که در جمع حاضر نشویم.

وی در راستای این کلام متخصصان، به بیان چند مقدمه پرداخت.

در مقدمه اول استاد هاشمی بیان داشت: اصل مراجعه کردن به متخصص چه در این مورد و چه در سایر امور از مسلمات قطعی آدمیان از قبل بوده و هست و خواهد بود؛ وی در این زمینه اشاره کرد که عمده دلیل تقلید از مرجع تقلید هم همین سیره قطعی است.

وی در بیان مقدمه دوم گفت: اینکه عموم مردم در امور درمانی جاهل هستند و کادر درمانی متخصص و متعهد می باشند، هم جای تردید نیست.

و مقدمه سوم اینکه: عموم متخصصین دلیلشان در افراد مبتلا، «دفع ضرر قطعی» و در موارد مشکوک از باب «دفع ضرر محتمل» است.

وی به عنوان مقدمه چهارم به این سؤال پرداخت: «آیا دفع ضرر قطعی _ چه رسد به ضرر محتمل_ لازم است یا نه؟»

استاد در مقام پاسخ برآمد و به کلام علمای علم اصول مثل شیخ انصاری و دیگران استناد کرد که در ادامه بیان می گردد؛

وی در مقام بررسی «قاعده دفع ضرر» گفت: مراد از ضرر اگر «ضرر اخروی و عقاب» باشد، در صورتی که مجوزی مثل اصاله البرائه و... نباشد، علما بالاتفاق گفته اند که دفع احتمال چنین ضرری واجب است؛ چه رسد به ضرر قطعی (که البته این از بحث ما خارج است).  ولی اگر مراد از ضرر «ضرر دنیوی» باشد، مثل همین بحث کرونا، آیا دفع ضرر قطعی دنیوی _ چه رسد به ضرر محتمل_ لازم است یا نه؟

وی افزود: قطعاً عقلای عالم در برخی موارد کارهایی می کنند که ضرر قطعی دنیوی دارد؛ چه رسد به کارهای که احتمال ضرر داشته باشد. شاهد روشن این مطلب، «ریسک» کردن عقلا است؛ چون ریسک کردن حتماً مربوط به جاهائی است که احتمال ضرر وجود دارد.

استاد هاشمی در ادامه به این پرسش اساسی پرداخت که  این رفتار عقلا بر اساس چه چیزی است؛ وی افزود: پاسخ اجمالی این است که این امر قطعاً بر اساس تزاحم منافع و مضرات است.

وی در مقام بیان تفصیل بیشتر مطلب، به دو مثال اشاره کرد: مثال اول: شخصی یک اسکناس هزار تومانی را پاره کند یا آتش بزند ولی هیچ نفعی برای آن قابل تصور نباشد، بدون تردید همه مردم او را مذمت می کنند. مثال دوم: شخصی برای نجات جان فرزندش خانه اش را خراب می‌کند؛ بدون تردید هیچ کس او را سرزنش نمی کند بلکه همه او را ستایش می کنند زیرا در مثال اول اقدام به ضرری کرده که هیچ نفعی ندارد ولی در مثال دوم اقدام به ضرری کرده که نفعش بیش از ضررش می باشد.

این استاد حوزه علمیه افزود: جریان ریسک هم از همین قبیل است چون طرف اقدام به ضرر محتملی کرده که منفعت احتمالی آن خیلی زیادتر از ضرر احتمالی آن است.

وی در مقام بیان نکته ای مهم گفت: در ریسک هم اگر ضرر احتمالی که به او وارد می شود، معادل نفع احتمالی باشد که به او می رسد، حتماً عقلا او را سرزنش می کنند لذا ریسک عقلائی در جائی مورد قبول است که ضرر احتمالی خیلی کم ولی نفع احتمالی آن خیلی زیاد باشد.

وی افزود: البته بداهت این مطلب ما را بی نیاز از اقامه دلیل می کند؛ ولی از باب نمونه آیه 195 سوره بقره را بیان می کنیم که می فرماید: «لا تلقوا بایدیکم الی التهکه» یعنی با دست خود، خودتان را به هلاکت نیندازید. البته اگر «تهلکه» شامل ضرر دنیوی بشود این آیه «دلیل» یا به عبارت بهتر«موید» مطالب فوق می باشد.

این استاد حوزه علمیه در مقام تطبیق مطالب فوق بر کرونا، به بیان چند مطلب پرداخت.

وی به بیان مطلب نخست پرداخت و گفت: کسی که می داند مبتلای به کرونا است، اگر بدون هیچ منفعتی در جمع حاضر شود، چون به گفته متخصصین احتمال سرایتش به دیگران خیلی زیاد است؛ لذا از باب «دفع ضرر محتمل» نباید در جمع حاضر شود.

وی به توضیح بیشتر در این زمینه پرداخت و این سؤال را مطرح کرد که دفع ضرر از خود انسان لازم است؛ در حالی که این شخص مبتلا اگر در جمع حاضر شود، احتمال ضرر برای دیگران وجود دارد، نه خودش؟

وی در پاسخ چنین گفت: اول اینکه این ظلم به دیگران است و قبح ظلم بر کسی پوشیده نیست و ثانیا از جهت فقهی اگر کسی به دیگران ظلم کند، ضامن خسارات آن است؛ یعنی هزینه درمان و حتی دیه جرح و قتل به گردن او است؛ مخصوصا اگر دیگران ندانند که او مبتلا است.

وی در ادامه به یک نکته ضروری توجه داد: حتما مسؤولین وظیفه انسانی دارند که تجهیزات مورد نیاز کادر درمانی را فراهم کنند که احتمال ضرر به صفر یا خیلی کم برسد و طبیعی است که اگر کادر درمان با وجود تجهیزات از آنها استفاده نکنند، حتما کار اشتباهی مرتکب شده اند.

استاد هاشمی در ادامه گفتگو به بیان مطلب دوم پرداخت و گفت: در مواردی مثل این که کسی احتمالا مبتلا به کرونا شده یا ملاقات با کسی که احتمالا کرونا دارد، چون احتمال ضرر وجود دارد، مشمول «قاعده دفع ضرر محتمل» است و بنابراین باید احتیاط کرد و افراد جامعه در غیر از موارد ضروری در جمع حاضر نشوند و البته در موارد ضروری که منافع زیاد و مهمی مثل امرار معاش و ... به حضور در جمع و مواجهه با دیگران نیاز دارد، با رعایت پوشش و فاصله مناسب و استفاده از مواد ضد عفونی کننده حضور در اجتماعات بلا اشکال است.

وی در پاسخ به یک سؤال مهم که «جلوگیری کردن از مراسم ملی، مذهبی چگونه قابل توجیه است؟»، گفت: مسلما مراسم ملی و مذهبی منافعی دارد که بر کسی پوشیده نیست؛ ولیکن: اولا: بعضی از اینها جایگزین دارند و از جایگزین باید استفاده کرد؛ مثلا صله ارحام؛ هم چنان که می شود حضوری انجام گیرد، امکان آن هم است تا با تماسهای صوتی، تصویری انجام بگیرد؛ مثال دیگر، بحث زیارت مشاهد مشرفه است؛ هم چنان که می شود از نزدیک انجام بگیرد، می توان این مشاهد را از راه دور هم زیارت کرد.

ثانیا: آنهایی که جایگزین ندارند، مثل نماز جمعه و ... باید متخصصین امر بررسی کنند که ضرر احتمالی سرایت کرونا بیشتر است یا نفع از دست رفته.

وی در ادامه به اشکالی مهم اشاره کرد: در تاریخ نقل شده که بعضی از ظلمه به شدت از زیارت ائمه علیهم السلام جلوگیری می کردند؛ مخصوصا از زیارت امام حسین علیه السلام؛  و اگر کسی می خواست به زیارت برود، باید دستش را قطع می کردند و با این شرائط باز هم برخی از شیعیان حاضر می شدند، دستشان قطع بشود ولی از ثواب زیارت محروم نشوند؛ و بزرگان دین هم مخالفت با این همه تحمل ضرر نمی کردند پس در حال حاضر چرا علما و بزرگان دین بدون هیچ مخالفتی با بستن حرم ائمه علیهم السلام موافق می کنند؟

وی در پاسخ گفت: اولا: قیاس کرونا با ظلمه قیاس مع الفارق است، چون در بحث کرونا و سرایت این ویروس مرموز ، بحث ظلم و جلوگیری از ترویج زیارت مطرح نیست. ثانیا: این منع موقت است و برای حفظ جان عموم مردم است و با مهار و فروکش کردن کرونا، برداشته می شود.

وی افزود: مگر اینکه کسی بگوید این یک توطئه است، برای تعطیل کردن زیارات و مراسم مذهبی که در این صورت باید بین «دلیل» و «تخیل» بیشتر دقت کرد؛ چون در نظر بعضی این «تئوری توطئه» بیشتر به طنزی خنده دار می ماند که از مغزی معیوب صادر شده است و در نظر برخی توطئه برای به سخریه کشیدن دین و دیانت است و در نظر عده ای این یک توجیه برای بهره مندی از پیش فرض هایی است که پایه و اساسی ندارند؛  البته در نظر برخی هم کسانی که با خشونت یا بی خشونت تلاش می کنند که درب این مکان ها را بر روی مشتاقان زیارت باز کنند و باز نگه دارند، شبیه یاران امام حسین علیه السلام در معرکه کربلا هستند.

این استاد حوزه علمیه در ادامه خاطرنشان کرد: البته بعضی هم می گویند لازم نیست این مکان های مقدس را کامل تعطیل کنید (مگر در مواردی که می خواهند ضد عفونی کنند و حضور حداقلی مردم هم مشکل زا است) بلکه باز باشند، ولی مردم خودشان ملاحظه کنند و کمتر و با احتیاط به مشاهد مشرف شوند.

استاد هاشمی در پاسخ به سؤالی دیگر افزود: مگر تا به حال نمی گفتیم که این مشاهد مقدسه دارالشفا هستند و مردم را تشویق نمی کردیم که اگر مریضی لا علاجی دارند، به مکان های مقدس پناه ببرند، پس حالا چطور شده که این مکان های مقدس، نه تنها درد بی درمان «کرونا» را شفا نمی دهند بلکه از حضور مردم هم جلو گیری می کنیم که خود این مکان ها به ویروس کرونا آلوده نشوند؟

وی در جواب به این سوال که امروزه فراوان پرسیده می شود، گفت: جواب اجمالی این است که اصل مدعا به نحو موجبه جزئیه درست است، نه موجبه کلیه؛ و در واقع منشاء این اشکال خلط بین موجبه جزئیه و موجبه کلیه است. چون نقیض موجبه کلیه سالبه جزئیه است؛ لذا این اشکال وارد به نظر می آید، ولی اگر مدعا به نحو موجبه جزئیه باشد هرگز با سالبه جزئیه نقض نمی شود؛

استاد در پایان گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به این نکته اشاره کرد که برخی پیشنهاد داده اند که مسئولین لباس مخصوص یک بار مصرف در اختیار زوار قرار بدهند که هم این مکان ها باز بمانند و هم خطر سرایت کرونا از بین برود. در جواب فقط به یک جمله اکتفا می کنم و ان اینکه «بعید می دانم از این طرح خنده دارتر حتی درآینده دور هم بشنویم» بیان چنین پیشنهادی از طرف کسانی است که خبر از کم بود امکانات حتی برای کادر درمانی هم ندارند./270/260/43/