قوانین حاکم بر طبیعت به نحوی است که اگر با آنها مخالفت شود، طبیعت «واکنش» نشان می دهد، چه جاهل باشیم و چه عالم؛

استاد سید صدرا هاشمی از اساتید حوزه علمیه قم، در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به ادامه بحث در موضوع کرونا پرداخت؛

وی در این قسمت، ابتدا به بحث «عذاب» پرداخت و در مرحله بعد، آن را با امتحان مقایسه نمود و در ادامه به «راه تشخیص» میان این دو اشاره نمود.

این استاد حوزه علمیه قم به عنوان مقدمه خاطرنشان کرد: قوانین حاکم بر طبیعت به نحوی است که اگر با آنها مخالفت شود، طبیعت «واکنش» نشان می دهد، چه جاهل باشیم و چه عالم؛

استاد هاشمی در ادامه افزود: واکنش قوانین «علت و معلول» حاکم بر طبیعت دو نوع است:

نوع اول: واکنش فردی

نوع دوم: واکنش جمعی

وی در توضیح نوع اول، یعنی واکنش هایی که فقط گریبان فرد متخلف را می گیرد، به مثال هایی توجه داد:

1– کسی که مسواک نزند دندان هایش فاسد می شود و باید درد دندان را تحمل کند.

2– کسی که در سرما بدون پوشش مناسب برود، باید درد مریض شدن را تحمل کند.

3– کسی که در رژیم غذائی بی دقتی کند به امراضی همچون چربی، قند، فشار خون و... گرفتار می شود.

این استاد حوزه علمیه قم در تبیین واکنش های اجتماعی که گریبان همه را می گیرد، مثال هایی را بیان داشت:

1– وقتی درختان را بی رویه قطع می کنیم، اکسیژن کم و سیل ویرانگرتر می خروشد.

2– وقتی از وسائل «دودزا» بی رویه استفاده شود، هوا آلوده می شود و زندگی را برای همگان سخت می کند.

3– وقتی حاکمان جاهلانه و کینه تورانه فرمان دهند، زندگی همه مردم تحت تأثیر قرار می گیرد؛ صفحات تاریخ پر است از زنج و بلاهای همگانی که حاکمان بی لیاقت بر مردم تحمیل کرده اند).

استاد سید صدرا هاشمی در ادامه به این سؤال مهم پرداخت: «آیا همچنان که در مخالفت با قوانین حاکم بر طبیعت، باید شلاق مجازات را تحمل کرد، اگر با قوانین و فرامین الهی هم مخالفت شود، باید منتظر فرود آمدن ضربات شلاق بود؟»

وی در مقام پاسخ به سه نکته اشاره کرد:

1. این بحث در صورتی قابل طرح است که انسان اعتقاد به خدا داشته باشد.
2.  شخص معتقد ممکن است هر حادثه ای را مستند به تخلف از فرامین الهی بداند.
3. برای بررسی این سؤال ما راهی جز مراجعه به کتب الهی که توسط انبیاء الهی از طرف خداوند آورده شده، نداریم؛ وچون «کتب الهی، غیر از قرآن، دست خوش تحریف و تغییر شده اند؛ در نتیجه فقط به قرآن و سایر منابع اسلامی استناد می کنیم.

این استاد حوزه علمیه قم به این سوالات اساسی پاسخ داد:

1. معیار عذاب الهی و فرقش با امتحان الهی چیست؟
2.  آیا خداوند بشر را به خاطر تخلف از فرامینش عذاب کرده و عذاب می کند؟
3.  چگونه می توان فهمید که حادثه ای مثل «کرونا» عذاب الهی یا امتحان الهی یا واکنش به قوانین طبیعت است؟

وی در بررسی عذاب الهی، بحث را در جهات اخروی و دنیوی قابل بحث دانست؛ عذاب دنیوی هم در چند جهت نیاز به بررسی دارد:

1. عذاب نسبت به اقوام و امم قبل از اسلام .
2. عذاب نسبت به مردم بعد از پیامبر اسلام .

استاد هاشمی افزود: خبرهای «قرآن» از عذاب دنیوی دو نوع است:

1.  عذاب استیصال، یعنی ریشه کن کردن و نابودی همگانی.
2.  عذاب غیر استیصال، که در مباحث آینده با ذکر مثال روشن می شود.  

وی خاطرنشان کرد: پس در مجموع «عذاب دنیوی» در چهار بخش بحث دنبال می شود:

• «استیصال امم سابقه»
• «غیر استیصال امم سابقه»
• «استیصال امم لاحقه»
• «غیر استیصال امم لاحقه».

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه به عذاب اخروی بشر پرداخت و گفت: «اصول دین» در تمام ادیان الهی اعم از یهودی، مسیحی و مسلمان ... سه مورد است: توحید؛ یعنی: جهان را صاحبی باشد خدا نام؛ نبوت، یعنی: خدا برای هدایت بشر پیامبرانی فرستاده است؛ معاد؛ یعنی: باید جهان دیگری باشد که خداوند مجرمین را عذاب و محسنین را در آن متنعم کند و البته عدل و امامت که اصول مذهب شیعه هستند.

وی در یک نتیجه گیری از این بخش گفت: عذاب الهی اخروی از مسلمات تمام ادیان الهی است؛ هر چند با «توبه» و «اداء حقوق الناس» جلو آن گرفته می شود البته یکی از مباحث بسیار «پر تکرار» در قرآن بحث عذاب الهی در قیامت است که به خاطر بداهتش از ذکر آیات آن صرف نظر می کنم.

استاد سید صدرا هاشمی در بخش دیگری از این گفتگوی صمیمانه با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، به بررسی عذاب دنیوی پرداخت و در ابتدا به چند مقدمه اشاره نمود؛

وی در اولین مقدمه بیان کرد: سنت الهی این نیست که به نحو «موجبه کلیه» هر کس در دنیا ظلمی کرد یا از دستورات الهی نافرمانی کند، او را به سزای عملش در همین دنیا برسانند؛ آیه 61 از سوره مبارکه نحل می فرماید: «وَ لَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ‏ النَّاسَ‏ بِظُلْمِهِمْ‏‏ ما تَرَكَ عَلَيْها مِنْ دَابَّةٍ» (اگر خداوند می خواست، به خاطر ظلمی که مردم می کنند، آنها را در دنیا عقاب بکند، هیچ انسانی (یا جنبنده ای) روی زمین باقی نمی گذاشت.)

این استاد حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: برای اینکه بدانید مراد از «دابة» در این آیه چیست؟ می توانید به المیزان ج12ص381 یا مجمع البیان ج6ص569 مراجعه کنید.

در مقدمه دوم، استاد هاشمی بیان داشت: قاعده کلی مجازات در سیره عقلائیه اطلاع رسانی از جرم است و تا نسبت به جرم و جنایت اطلاع رسانی نشود، عقاب کردن قبیح است که از آن تعبیر به «قبح عقاب بلا بیان» می کنند. قرآن هم در آیات زیادی به همین سیره عقلائیه اشاره می کند.

وی از باب نمونه به دو آیه زیر اشاره کرد:

1. «وَ ما كُنَّا مُعَذِّبِينَ‏ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولا» ما کسی را عذاب نکردیم مگر بعد از اینکه پیامبری را می فرستادیم) (اسراء ایه15)

وی افزود: روشن است که بعث رسول کنایه از «اتمام حجت» است.

 «وَ لَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقالُوا رَبَّنا لَوْ لا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آياتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَ نَخْزى»  (اگر ما بر خلاف سیره عقلائیه  و بدون «بیان»  مردم را عذاب کرده بودیم، بر ما اشکال می کردند که چرا قبل از  «اتمام حجت» عقاب کردید.)  (طه 134‏)

استاد سید صدرا هاشمی در ادامه این گفتگو به اشکالی توجه داد: اگر معیار عقاب اخروی و عذاب دنیوی اتمام حجت باشد پس به همان دلیلی که در آخرت حق عقاب کردن وجود دارد، باید در دنیا هم عقاب بشوند و در این صورت با آیه 15 سوره اسراء که قبلا گذشت در تعارض است.

وی در مقام جواب بیان داشت: معیار اتمام حجت در عذاب دنیوی و عقاب اخروی قدری با هم متفاوت است؛ در توضیح این مطلب باید گفت: در عقاب اخروی «حجت عقلی» کافی است ولی در عذاب دنیوی «حجت شهودی» که برخی به آن «آیة باهرة» (نشانه روشن) می گویند: لازم است بنابراین اگر برای قوم یا فردی «حجت شهودی» فراهم شود، عقاب دنیوی قطعی است و در چندین آیه قرآن از جمله سوره انعام آیه 8 به این مطلب تصریح شده است به آیه دقت کنید: «وَ قالُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ‏ ‏وَ لَوْ أَنْزَلْنا مَلَكاً لَقُضِيَ‏ الْأَمْرُ ثُمَ‏ لا يُنْظَرُون‏» (کفار می گفتند : چرا همراه پیامبر «ملکی » نازل نمی شود (که برای ما یقین حاصل شود) خداوند به این درخواست جواب می دهد: اگر با پیامبر «ملکی» نازل می شد (چون حجت شهودی یا همان آیه باهره تمام بود، اگر کسی مخالفت بکند) عذاب دنیوی نازل می شود و دیگر به آنها برای زندگی در دنیا فرصت داده نمی شد.

وی خاطرنشان کرد: برای بررسی بیشتر مطلب فوق می توانید به کتب تفسیر مثل: مفاتیح الغیب ج12 ص 487 و مرحوم علامه در المیزان ج 7 ص 16 مراجعه کنید، علامه می فرمایند:

«و لما کان نزول الملک انقلاب للغیب الی الشهادة... ان لم یومنوا... لا محیص حینئذ عن اهلاکهم...»

سومین مقدمه ای که استاد سید صدرا هاشمی در این بخش به آن اشاره نمود، در قالب سؤالی مطرح شده است: مطالب فوق در نافرمانی از تکالیف الهی قطعا صدق می کند ولی آیا در ظلم کردن در غیر تکالیف الهی ولو شخص اعتقادی به خدا هم نداشته باشد، صادق است؟

وی در جواب گفت: به نظرم بعید نیست صدق کند، چون اگر کسی ظلم روشنی بکند که هیچ تردیدی در ظلم بودنش نداشته باشد (حجت شهودی و آیه باهره)، طبق سنت الهی حاکم بر جهان، هر چند برای ما قابل درک نباشد، در دنیا هم علاوه بر آخرت بسزای عملش می رسد و اگرخداوند تا مدتی مجازات دنیوی او تأخیر می اندازد، از باب امهال و زیاد شدن عذاب اوست که آیه 178 سوره ال عمران به این مطلب اشاره دارد. «وَ إِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَ لا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ وَ اشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا فَبِئْسَ ما يَشْتَرُونَ» (و [ياد كنيد] هنگامى كه خدا از كسانى كه به آنان كتاب آسمانى داده شد، پيمان گرفت كه حتماً بايد [احكام و حقايق‏] آن را براى مردم بيان كنيد و پنهانش ننماييد پس آن [عهد و كتاب‏] را ترك كردند و به آن اعتنايى ننمودند و در برابر ترك آن اندك بهايى به دست آوردند و بد چيزى است آنچه به دست مى‏آورند.)

این استاد حوزه علمیه قم در قسمت پایانی از این گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، بیان داشت: در روایات هم در این باره مطالب زیادی وجود دارد؛ مثل اینکه که از حضرت علی علیه السلام پرسیدند که چه «ذنب و جرمی» است که سزایش را انسان در دنیا هم می بیند؛ حضرت فرمودند :«مَنْ‏ ظَلَمَ‏ مَنْ‏ لَا نَاصِرَ لَهُ إِلَّا اللَّهُ» یعنی کسی که به شخصی ظلم بکند که «یاوری» غیر از خداوند ندارد.

وی گفت: روشن است که «من ظلم» اعم است از اینکه ظالم اعتقاد به خدا داشته باشد یا نداشته باشد؛ شاهد مطلب سرانجام نکبت بار اکثر حکام ظالم در طول تاریخ است که با چه خفت و خواری این دنیا را ترک کردند./270/260/20/