در قرآن از تعدادی از امم سابقه که گرفتار عذاب استیصال شده اند، خبر داده شده است ولی این نکته به آن معنی نیست که فقط اینها عذاب شدند، چون در آیه 9 سوره ابراهیم بعد از آنکه به اخباری از قوم نوح، عاد و ثمود اشاره می کند، می فرماید: «أَ لَمْ يَأْتِكُمْ نَبَؤُا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عادٍ وَ ثَمُودَ وَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ لا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا اللَّهُ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَرَدُّوا أَيْدِيَهُمْ‏ فِي‏ أَفْواهِهِمْ» یعنی امت های دیگر هم بعد اینها بوده که نه تنها پیامبرانشان را تکذیب کردند بلکه آنها را وادار به سکوت کردند که حتی حرفی از توحید و... هم نزنند، که فقط خداوند از سرگذشت آنها اطلاع دارد.

استاد سید صدرا هاشمی در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، به ادامه مباحث مربوط به کرونا پرداخت؛ وی در یک یادآوری از مباحث گذشته بیان داشت: عذاب دنیوی باید در چهار بخش بررسی شود:

1. عذاب استیصال امم سابقه
2. عذاب غیر استیصال امم سابقه
3. عذاب استیصال امم لاحقه
4. عذاب غیر استیصال امم لاحقه

بخش اول: عذاب استیصال امم سابقه

این استاد حوزه های علمیه به نخستین بخش، یعنی عذاب استیصال امم سابقه پرداخت و در قدم اول، به بیان دو نکته اشاره نمود.

وی در اولین نکته بیان داشت: در قرآن از تعدادی از امم سابقه که گرفتار عذاب استیصال شده اند، خبر داده شده است ولی این نکته به آن معنی نیست که فقط اینها عذاب شدند، چون در آیه 9 سوره ابراهیم بعد از آنکه به اخباری از قوم نوح، عاد و ثمود اشاره می کند، می فرماید: «أَ لَمْ يَأْتِكُمْ نَبَؤُا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عادٍ وَ ثَمُودَ وَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ لا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا اللَّهُ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَرَدُّوا أَيْدِيَهُمْ‏ فِي‏ أَفْواهِهِمْ» یعنی امت های دیگر هم بعد اینها بوده که نه تنها پیامبرانشان را تکذیب کردند بلکه آنها را وادار به سکوت کردند که حتی حرفی از توحید و... هم نزنند، که فقط خداوند از سرگذشت آنها اطلاع دارد.

استاد سید صدرا هاشمی به نکته دوم اشاره کرد: ذکر تمام آیات مربوط به عذاب امم سابقه در این مقال امکان ندارد و اگر کسی بخواهد باید به کتب «قصص قرآنی» مراجعه کند.

وی بعد از بیان دو نکته به بررسی بخش اول پرداخت و گفت: بعد از تأمل در آیات عذاب امم سابقه، به این نتیجه رسیدم که فقط آیه 40 سوره عنکبوت را بیان کنم و برای روشن شدن مفاد این آیه و اشکالاتی که مطرح است، به سایر آیات استناد کنم؛

آیه 40 سوره عنکبوت: «فَكُلًّا أَخَذْنا بِذَنْبِهِ‏ فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنا عَلَيْهِ حاصِباً وَ مِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّيْحَةُ وَ مِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنا بِهِ الْأَرْضَ وَ مِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنا وَ ما كانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَ لكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُون» (پس همه را به گناهانشان گرفتيم، بر برخى از آنان توفانى سخت [كه با خود ريگ و سنگ مى‏آورد] فرستاديم و بعضى را فرياد مرگبار گرفت و برخى را به زمين فرو برديم و بعضى را غرق كرديم و خدا بر آن نبود كه به آنان ستم كند ولى آنان بودند كه به خودشان ستم كردند). (40)

وی در ادامه در چند مرحله به توضیح این آیه شریفه پرداخت:

مرحله اول : (نکات ادبی)

این استاد حوزه علمیه قم در مرحله نخست به نکات ادبی اشاره کرد و گفت:

1. کلمه «کلا» مفعول به «اخذنا» است که مقدم بر فعل شده.

وی در ادامه افزود: اختلافی وجود دارد که آیا مراد، اقوامی است که در آیات قبل این سوره به آنها اشاره شده؛ چون در آیات قبل، اشاره به قوم «لوط» و «ثمود» و «شعیب» و «قارون» و «فرعون» و «هامان» شده؛ یا مراد تمام کسانی است که به عذاب استیصال گرفتار شدند ولی غالب مفسرین احتمال اول را گرفته اند.

استاد هاشمی خاطرنشان کرد: نتیجه این اختلاف این است که طبق احتمال دوم، شاید بتوان گفت تمام عذاب های استیصال منحصر در این عذاب های چهارگانه ای است که در آیه به آنها اشاره شده است.

2 – معنای اخذ: اخذ به معنای گرفتن است ولی وقتی فاعلش خداوند باشد؛ به معنی هلاک کردن است چنانکه فیومی در  مصباح المنیر گفته: «أَخَذَهُ‏: بيَدِه (أَخْذاً) تَنَاوَلَه وَ... (أخَذَه‏) اللّهُ تعالى أَهْلَكَهُ و (أخَذَه‏) بذَنْبِهِ عَاقَبَهُ عَلَيْه».

3 – جار و مجرور «منهم» بهترین ترکیبش این است که خبر مقدم برای «من أرسلنا» باشد.

4 – کلمه «ذنب» بمعنای جرم و گناه است و حرف جر«با» که قبلش آمده، برای سببیت است، یعنی سبب عذاب اینها جرم و گناهیست که مرتکب شدند.

مرحله دوم: معنای آیه:

معنای آیه: همه آنها را بخاطر این «ذنبشان»، در دنیا نابود کردیم. (چهار نوع عقاب ذکر می کند.)

1 - بعضی را با طوفان شدید همراه با سنگ ریزه (مثل قوم لوط و عاد)

2 -  بعضی را با صاعقه همراه با صدای خیلی زیاد و صیحه آسمانی (مثل قوم ثمود و قوم شعیب)

3 - بعضی را با بلعیدن زمین (مثل قارون)

4 – بعضی را با در آب غرق کردن (مثل قوم نوح و فرعون و هامان)

مرحله سوم: بررسی اشکالات در ضمن چند سؤال و جواب

استاد سید صدرا هاشمی در ادامه به مرحله سوم رسید و در این مرحله، در ضمن چند سوال و جواب، به بررسی اشکالات پرداخت؛

سوال 1: اینها چه ذنب و ظلمی مرتکب شدند که خداوند در همین دنیا آنها را نابود کرده است؟

وی خاطرنشان کرد: مسلما هر گناهی باعث نمی شود که خداوند در دنیا انسان را قبل از اینکه عمر طبیعی او تمام شود، نابود کند؛ چون در این صورت با آیه 61 سوره نحل منافات دارد چون خداوند در این آیه می فرماید: اگر قرار بود مردم را به خاطر ظلمی که می کنند، در همین دنیا عقاب کنیم، هیچ انسانی را زنده نمی گذاشتیم.

وی در تذکری یادآور شد اینکه آیه با آیه 15 سوره اسراء در تعارض است، درست نیست؛ بلکه با آیه 61 سوره نحل در تعارض است.

استاد هاشمی در مقام جواب اولین سؤال بیان داشت: چنانکه در شرح آیه 8 سوره انعام بیان شد، معیار عذاب استیصال مخالفت کردن با حجت شهودی و آیه باهره و یا مخالفت کردن با معجزه اقتراحی است، بر خلاف عذاب اخروی که مخالفت کردن با حجت عقلی در آن کافی است. لازم به ذکر است، مقصود از معجزه اقتراحی،  یعنی معجزه ای که پیامبران طبق درخواست مخالفین می آوردند.

سوال 2: حجت شهودی امم سابقه که به سبب مخالفت با آن هلاک شدند چه بوده است؟

وی در مقام جواب به دومین سؤال بیان داشت: معجزه ای که هیچ تردیدی در آن وجود ندارد و هیچ احتمالی مثل سحر و... در آن داده نمی شود و در واقع انسان به مرحله شهود رسیده و این، غیر از استدلال عقلی بر اثبات خداست چون با استدلال عقلی انسان های عادی به مرحله شهود نمی رسند؛ هر چند استدلال های عقلی بیان و حجت هستند و عقاب در آخرت عقاب بلابیان نیست.

این استاد حوزه علمیه قم در این مقام به حجت شهودی حضرت موسی و حضرت نوح علیهما السلام اشاره نمود:

جریان حضرت موسی:

وی گفت: حضرت موسی علیه السلام هر چند استدلال های زیادی بر اثبات خداوند اقامه می کرد و معجزات زیادی هم آورد ولی ممکن بود بسیاری از افراد تشکیک کنند و بگویند اینها سحر است و... و همچنان فرعون مردم را فریب می داد و می گفت: «انا ربکم الاعلی»؛ ولی وقتی که فرعونیان دنبال حضرت موسی علیه السلام و اصحابش به رود نیل  رسیدند و همگی موسی و اصحابش را در محاصره خود دیدند، ولی ناگهان در رود نیل یک مسیر خشکی ایجاد شد و موسی علیه السلام و یارانش از آن عبور کردند، این معجزه ای است که به هیچ عنوان احتمال سحر و ... در آن جا ندارد ولی در عین حال فرعون و اصحابش نه تنها ایمان نیاوردند بلکه همگی برای گرفتن حضرت موسی علیه السلام از همان مسیر حرکت کردند که قرآن می فرماید: ما موسی و اصحابش را نجات دادیم، ولی فرعونیان را غرق کردیم که درسوره بقره آیه 50 به آن اشاره می کند: «وَ إِذْ فَرَقْنا بِكُمُ‏ الْبَحْرَ فَأَنْجَيْناكُمْ وَ أَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُون‏»

استاد هاشمی افزود: آیا دیدن این صحنه، حجت شهودی بر صدق ادعای حضرت موسی نیست!

جریان حضرت نوح:

وی در ادامه به جریان حضرت نوح اشاره کرد و گفت: حضرت نوح علیه السلام برای هدایت و ارشاد مردم به قدری تلاش می کرد که قومش به او گفتند ما از جدال با تو خسته شدیم، به خدایت بگو عذابی که وعده دادی بر ما نازل کند. «قالُوا يا نُوحُ قَدْ جادَلْتَنا فَأَكْثَرْتَ‏ جِدالَنا فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِين» (هود 34 ) و حتی وقتی ساخت کشتی هم تمام شد و باران فراوان بارید و سیل جاری شد باز هم ایمان نیاوردند و حتی وقتی به فرزندش گفت سوار کشتی شو؛ جواب داد: به کوه پناه می برم! «نادی نوح ابنه و کان فی معزل يا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنا وَ لا تَكُنْ مَعَ الْكافِرِينَ‏ قَالَ سَآوِي إِلى‏ جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْماءِ قالَ‏ ‏لا عاصِمَ‏ الْيَوْمَ‏ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ- إِلَّا مَنْ رَحِمَ‏ اللَّه‏» (سوره هود آیه 42-43)

وی خاطرنشان کرد: آیا دیدن این صحنه حجت شهودی بر صدق ادعای حضرت نوح نیست!؟

این استاد حوزه علمیه قم در یک نتیجه گیری بیان داشت: اگر حجت شهوی یا به تعبیر بعضی آیه باهره از طرف خداوند آورده شود، سنت الهی بر این است که اگر کسی مخالفت بکند در دنیا به عذاب استیصال گرفتار می شود.

سوال 3: چرا در صورت مخالفت حجت شهودی سنت الهی بر هلاکت است؟

استاد سید صدرا هاشمی در جواب سومین سؤال بیان داشت: هدف از خلقت انسان عبادت کردن خداست

«وَ ما خَلَقْتُ‏ الْجِنَ‏ وَ الْإِنْسَ‏ إِلَّا لِيَعْبُدُون» و با مخالف با حجت شهودی و آیه باهره معلوم می شود که این شخص هرگز خدا را عبادت نخواهد کرد، کما اینکه حضرت نوح علیه السلام هم به خدا گفت: هیچ احدی از این کفار را زنده نگه ندار، چون نه تنها خودشان عبادت خدا را نمی کنند، بلکه مانع از عبادت دیگر بندگانت هم می شوند. «رَبِّ لا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً إِنَّكَ إِنْ تَذَرْهُمْ يُضِلُّوا عِبادَكَ وَ لا يَلِدُوا إِلَّا فاجِراً كَفَّارا»

سؤالات دیگری که استاد هاشمی در این بخش به آن اشاره کرده، از این قرار است؛

سوال 4: آیا در عذاب استیصال «تر و خشک» با هم می سوزند یا عذاب نابودی فقط شامل کسانی می شود که حجت شهودی برایشان تمام بوده؟

استاد سید صدرا هاشمی در جواب چهارمین سؤال بیان داشت: به آیات زیر که اشاره به نابودی اقوام هود، شعیب، صالح، لوط و فرعون است، دقت کنید: «و لَمَّا جاءَ امرنا نَجَّيْنا هُوداً وَ الَّذينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَ نَجَّيْناهُمْ مِنْ عَذابٍ غَليظٍ»  (و هنگامى كه فرمان ما [بر عذاب آنان‏] فرا رسيد، هود و آنان را كه با او ايمان آورده بودند با رحمتى از سوى خود نجات داديم و آنان را از عذابى سخت رهايى بخشيديم.) ( هود 58 )

«فلَمَّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّيْنا صالِحاً وَ الَّذينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَ مِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْقَوِيُّ الْعَزيزُ» (پس هنگامى كه فرمان ما [بر عذاب آنان‏] فرا رسيد، صالح و آنان را كه همراه او ايمان آورده بودند با رحمتى از سوى خود نجات داديم و از خوارى و رسوايى آن روز [رهايى بخشيديم‏]. مسلماً فقط پروردگارت نيرومند و تواناى شكست‏ناپذير است.) (هود 66)

«و لَمَّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّيْنا شُعَيْباً وَ الَّذينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَ أَخَذَتِ الَّذينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا في‏ دِيارِهِمْ جاثِمين» (و هنگامى كه عذاب ما رسيد، شعيب و كسانى را كه با او ايمان آورده بودند با رحمتى از سوى خود نجات داديم و كسانى را كه [به آيات ما] ستم كردند، فرياد مرگبار فرا گرفت، پس در خانه‏هايشان به رو در افتاده جسمى بى‏جان شدند.) (هود 94)

«و لَمَّا أَنْ جاءَتْ رُسُلُنا لُوطاً سي‏ءَ بِهِمْ وَ ضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قالُوا لا تَخَفْ وَ لا تَحْزَنْ إِنَّا مُنَجُّوكَ وَ أَهْلَكَ إِلاَّ امْرَأَتَكَ كانَتْ مِنَ الْغابِرينَ» (و چون فرستادگان ما نزد لوط آمدند به سبب [حضور] آنان [به صورت جوانانى آراسته‏] بدحال و بى‏طاقت شد و گفتند: مترس و غمگين مباش، قطعاً ما نجات دهنده تو و خانواده‏ات هستيم، مگر همسرت را كه از باقى‏ماندگان خواهد بود) (عنکبوت 33)

«و إِذْ فَرَقْنا بِكُمُ الْبَحْرَ فَأَنْجَيْناكُمْ وَ أَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ» (و [ياد كنيد] هنگامى كه دريا را براى شما شكافتيم، پس شما را نجات داديم و فرعونيان را در حالى كه مى‏ديديد، غرق كرديم) ( بقره 50 )

وی خاطرنشان کرد: محتوای آیات فوق که هر کدام درباره یک قوم خاصی بیان شده این است که: خداوند هنگام نازل کردن عذاب برای نابودی این اقوام، پیامبران و کسانی که به آنها ایمان آورده بودند را نجات داده و فقط کسانی که با «حجت شهودی» مخالفت کردند را هلاک کرده است.

این استاد حوزه های علمیه در ادامه بیان داشت: در سوره یونس هم به عنوان یک قاعده کلی، بدون اشاره به یک قوم خاص می فرماید: ما همه پیامبران و کسانی که ایمان آوردند را از عذاب دنیوی که بر ستمگران نازل کردیم، نجات دادیم. «ثمَّ نُنَجِّي رُسُلَنا وَ الَّذينَ آمَنُوا كَذلِكَ حَقًّا عَلَيْنا نُنْجِ الْمُؤْمِنينَ» (یونس 103)

سوال: چرا در عذاب استیصال «تَر و خُشک» با هم نمی سوزند؟

وی در جواب خاطرنشان کرد:

 اولا: در قرآن صریحا خبر داده که اهل ایمان را از عذاب استیصال نجات دادیم.

 ثانیا: اگر عذاب استیصال «تَر و خُشک» را با هم بسوزاند، معلوم نمی شود که این عذاب الهی است.

ثالثا: علت عذاب استیصال مخالفت کردن با حجت شهودی است که مومنین نسبت به آن مخالفت نکردند.

رابعا: عذاب استیصال برای «عبرت آموزی» است و اگر قرار باشد همه نابود شوند «عبرت آموزی» باقی نمی ماند.

استاد سید صدرا هاشمی به نکته مهمی اشاره کرد و گفت: در عذاب غیر استیصال ممکن است «تر و خُشک» با هم بسوزند، که در بخش دوم و چهارم به صورت مفصل خواهد آمد.

وی افزود: مفسرین زیادی به این مطلب اشاره کرده اند، از باب نمونه به عبارت زیر دقت کنید:

مجمع البیان ج 5 ص 260 می فرماید: «و قيل «بِرَحْمَةٍ مِنَّا» أي بنعمة منا و هي النجاة أي أنجيناهم برحمة ليعلم أنه عذاب أريد به الكفار لا اتفاق وقع.»

المیزان ج 10 ص 304 می فرمایند:

«و قوله: «بِرَحْمَةٍ مِنَّا» الظاهر أن المراد بها الرحمة الخاصة بالمؤمنين المستوجبة نصرهم في دينهم و إنجاءهم من شمول الغضب الإلهي و عذاب الاستیصال»

مفاتیح الغیب ج 18 ص 366 می فرمایند:

«فاعلم ...، فأما العذاب النازل بمن يكذب الأنبياء عليهم السلام فإنه يجب في حكمة اللَّه تعالى أن ينجي المؤمن منه، و لو لا ذلك لما عرف كونه عذابا على كفرهم، فلهذا السبب قال اللَّه تعالى هاهنا: نَجَّيْنا هُوداً وَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ.»

وی در یک نتیجه گیری نهایی در پاسخ به سؤال چهارم، بیان کرد: درعذاب استیصال هرگز «تَر و خُشک » با هم نسوخته اند و با توجه به ثبات «سنت های الهی» در آینده نیز چنین نخواهد شد.

استاد سید صدرا هاشمی در پایان این گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، به سؤالی اشاره کرد که قرار است در قسمت های آینده درباره آن صحبت کند و آن اینکه:

سوال 5: پیامبر اسلام هم معجزات فراوانی آورده و مهمترین آن قران است که غیر از مسلمان ها هیچ یک از انسان های کُره زمین او را قبول ندارند پس چرا عذاب استیصال برای غیر مسلمین نازل نمی شود؟/270/260/43/