به گزارش پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی طی یادداشتی در رابطه با حکمت های روزه داری آورده اند: هر مسلمانی حق دارد به بحث و بررسى درباره اسرار و فلسفه احکام بپردازد؛ امّا این سخن به این معنا نیست هر چه مى ‏خواهد دل تنگمان بگوییم و هر چه به فکرمان رسید، به نام بازگو کردن فلسفه حکم، مثلاً روزه‏ را منحصراً رژیمى براى لاغر شدن‏ بدانیم؛[۱] چرا که روزه‏، اثر و مزیّت مخصوص خود را دارد[۲] و جامع میان مادّه و معناست.[۳]

تزکیه روح، تصفیه جسم

ما مجموعه ‏اى هستیم از جسم و جان و روح و تن، و طبعاً دستورات آسمانى براى تکمیل هر دو جنبه است.[۴] درباره اثر بهداشتى روزه و تأمین سلامت جسم انسان ‏ها و مصون و محفوظ ماندن از بیمارى‏ هاى گوناگون در حدیثى از پیامبر اسلام(صلى الله علیه و آله) مى‏خوانیم :«صوموا تصحّوا؛ روزه بگیرید تا سالم باشید».[۵]

از سوی دیگر روزه‏ روح‏ انسان را در قالب «تقوا»[۶] لطافت مى‏ بخشد؛[۷] تقوایی الهى که سرچشمه حرکت به سوى تمام خوبی ها و نیکی هاست و انسان با احساس مسئولیت در درون خود به سوى اطاعت اوامر الهى و ترک معاصى حرکت می کند،[۸] و اینچنین جسم و جان آدمى از آلودگى گناه پاک می شود.[۹]

روزه، آزمون اخلاص

تمام عبادات، مشروط به اخلاص و به یک معنا از اسباب خلوص نیت است؛ ولى از آن‏جا که روزه عبادتى است که در ظاهر آشکار نیست، تأثیر بسیار عمیق ترى در آزمودن اخلاص مردم دارد؛ به تعبیر دیگر، تنها خدا از آن آگاه است و تا روزه دار چیزى نگوید کسى از روزه او باخبر نمى ‏شود. ‏[۱۰]

لذا امیر مؤمنان على(علیه السلام) در نهج البلاغه هنگامى که به فلسفه روزه‏ مى ‏رسد چنین مى‏ فرماید: «… الصِّیامَ ابْتِلاءً لاخلاصِ الْخَلْقِ؛ خداوند روزه را از این جهت تشریع فرموده که روح اخلاص‏ در مردم پرورش یابد»![۱۱]

روزه، عامل نورانیت قلب

کم‏خورى‏ موجب روشنائى نور معرفت در قلب‏ و پرخورى موجب خاموشى آن است، همان نور معرفت فطرى که خداوند براى تشخیص صلاح و فساد در نهاد هر انسانى قرار داده است.[۱۲]

بر این اساس، هنگامى که انسان روزه‏ مى گیرد[۱۳] نور و صفاى تازه ‏اى در دل احساس مى‏کند، خود را به نیکی ها نزدیک تر، و از زشتی ها و بدی ها دورتر مى بیند،[۱۴]و آمادگى بیشتری براى شنیدن مواعظ در او حاصل می شود.[۱۵]

اینکه در ماه رمضان، قرآن خواندن سفارش شده، علّتش این است که در ماه رمضان به سبب روزه‏، قلب انسان صاف شده و آماده پذیرش تلقینات و تبلیغات است و قرآن هم بهترین تبلیغ است.[۱۶]

روزه، تقویت کننده صبر

گاهى خداوند متعال در قرآن مجیدش وقتى مسئله ‏اى داراى ابعاد مختلف و متنوّع باشد در هرجایى به مناسبت، اشاره به یکى از ابعاد آن مى‏نماید، مثلًا به تأثیر روزه‏ در تقویت روح انسان اشاره کرده، مى‏فرماید: «اى کسانى که ایمان آورده ‏اید! از صبر(روزه‏) و نماز کمک بگیرید! (زیرا) خداوند با صابران است!».[۱۷]

صبر آن حالت استقامت و شکیبایى و ایستادگى در جبهه مشکلات است. که در روایات فراوانى به روزه‏ تفسیر شده است؛ بلکه ذکر روزه به عنوان یک مصداق بارز و روشن آن است، زیرا انسان در پرتو این عبادت بزرگ اراده ‏اى نیرومند و ایمانى استوار پیدا مى‏کند و حاکمیت عقلش بر هوس هایش مسلم مى‏گردد.[۱۸]

مفسران بزرگ در تفسیر این آیه[۱۹] نقل کرده ‏اند که رسول گرامى اسلام هر گاه با مشکلى روبرو مى‏شد که او را ناراحت مى‏کرد از نماز و روزه مدد مى‏گرفت‏.[۲۰]

بیداری از خواب غفلت

استفاده از مواهب و نعمت ‏هاى مادی به ‏عنوان یک اصل پذیرفته شده، ولى در مسیر عبودیّت و بندگى و عمل صالح نه اینکه زندگى مرفّه هدف براى انسان شود و بقیّه چیز ها را در مسیر آن قرار بدهد؛[۲۱] چرا که این نوع زندگی انسان را از خدا غافل و بى‏خبر می کند.[۲۲]

اینجاست که اسلام دستور روزه‏ را داده،[۲۳] و با تعطیل کردن برنامه ‏هایى که در معرض هوى‏ و هوس است، و با محروم ساختن فرد از پاره ‏اى لذّات مادّى‏ و امثال آن ها؛[۲۴] انسان را از دنیای مادی جدا می کند و در عالم معنویت وارد می سازد.[۲۵]

سخن آخر: (مبارزه با هوای نفس مهم ‌ترین فلسفه روزه‌داری است)

روزه‏ رابطه انسان با خویشتن است؛ با ایجاد این رابطه، انسان موفق مى‏شود که با هواى نفس خویش مبارزه کند؛[۲۶] و با تحمل گرسنگى و تشنگى و همچنین چشم پوشی از لذت جنسى عملاً ثابت کند مى‏تواند زمام نفس‏ سرکش را به دست گیرد، و بر هوس ها و شهوات خود مسلط گردد. در حقیقت بزرگ ترین فلسفه روزه همین اثر روحانى و معنوى آن است.[۲۷]

تعبیر نورانی پیامبر(صلی الله علیه و آله) درباره روزه‏ ماه رمضان به «أَلصَّوْمُ جُنَّهٌ؛ روزه‏ سپر (ابزار دفاعى در برابر آتش جهنّم) است!»[۲۸]ناظر بر این مسأله است که به وسیله روزه، شهوات در کنترل عقل در می آیند و انسان با این وسیله دفاعى، از حملات شیطان محفوظ مى ‏ماند.[۲۹]

البته در این کارزار غالباً سنگین و پرزحمت، صفوف مطیعان و متواضعان در برابر فرمان حق، از هواپرستان خودخواه جدا می شود که اگر غیر از این مى‏بود هرگز این جدایى صفوف صورت نمى‏ گرفت.[۳۰]

منابع

۱. پاسخ به پرسش هاى مذهبى

۲. اخلاق در قرآن

۳.انوار هدایت، مجموعه مباحث اخلاقى

/260/12/