استاد احمد عابدی، از اساتید حوزه علمیه قم، در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع‌رسانی نشست دوره‌ای اساتید، به موضوع نقش تاریخی و تمدنی خاندان پیامبر (ص) در مسیر هدایت و ترویج معنویت پرداخت.

/270/260/21/

استاد درس خارج حوزه علمیه قم با اشاره به مناسبت سالروز ورود مبارک حضرت معصومه (س) به شهر مقدس قم، اظهار داشت: برکت و تقدس کنونی این شهر، مرهون قدم‌های مبارک بانوی کریمه اهل‌بیت (ع) است.

وی با تحلیل فضای فرهنگی جهان اسلام در سه دهه پایانی قرن دوم هجری، به تلاطم‌های فرهنگی آن دوران اشاره کرد و گفت: در آن دوران، تحت حاکمیت بنی‌عباس، موج گسترده‌ای از لهو و لعب، موسیقی بی‌هدف و منکرات در جامعه اسلامی منتشر شده بود؛ چنان که حتی در مجاورت خانه خدا نیز ترویج فحشا صورت می‌گرفت. در چنین فضای مخدوشی، نقش خاندان امام موسی بن‌جعفر (ع) و به‌ویژه حضرت معصومه (س)، مبارزه با این ترویج فساد و بازگرداندن روح معنویت و انس با خداوند به جامعه بود.

کارشناس دینی افزود: تجربه تاریخی نشان می‌دهد که هر جا خاندان اهل‌بیت (ع) قدم نهاده‌اند، فرهنگ تشیع و پیوند با خدا گسترش یافته است. برای نمونه، برکت خاندان حضرت زینب (س) در کشورهای شمال آفریقا، از مراکش تا مغرب و فاس، به وضوح مشهود است؛ به‌طوری که با وجود فاصله جغرافیایی، سنت‌های معنوی و پوشش عفیف در آن مناطق، از میراث ماندگار ایشان است.

وی همچنین با اشاره به نقش سیده نفیسه (س) در تثبیت جایگاه تشیع در مصر و تأسیس نهادهای علمی در قاهره، خاطرنشان کرد: برکت امام‌زاده‌ها و خاندان پیامبر (ص)، تنها یک پدیده مذهبی نیست، بلکه انتقال اخلاق و معنویت به جوامع است که اثرات آن تا قرن‌ها پابرجا می‌ماند.

استاد عابدی اظهار داشت: منطقه قم که در گذشته با نام "جبل" شناخته می‌شد و با حضور ایشان، از یک منطقه با نفوذ باورهای کهن، به مرکز پربار معنویت و ولایت تبدیل شد؛ حضور حضرت معصومه (س) در این سرزمین، نقطه‌ای عطف در تغییر ساختار فکری و مذهبی منطقه بود.

مبارزه با نفوذ اقتصادی دشمن و نقش حماسی همراهان حضرت معصومه (س)

استاد عابدی با تبیین چالش‌های دوران حضور حضرت معصومه (س)، به نقش ایشان در مقابله با نفوذ یهودیان در بازارهای عراق و بغداد اشاره کرد. وی اظهار داشت: در آن دوران، سازمان‌یافته‌ترین تلاش‌ها برای تسلط بر اقتصاد مسلمانان توسط گروه‌های یهودی صورت می‌گرفت؛ اما حضرت معصومه (س) با دعوت شخصیت‌های برجسته‌ای همچون یونس بن عبدالرحمان، بر ضرورت بازپس‌گیری مدیریت بازارهای اسلامی و استقلال اقتصادی مسلمانان تأکید کردند.

وی با اشاره به تلاش‌های دشمن برای ترور حضرت معصومه (س) در مسیر سفر ایشان از کوفه به سمت همدان، خاطرنشان کرد: مواجهه با توطئه‌های مسموم‌سازی و حملات دشمن، با جان‌فشانی و همراهی اصحاب و همراهان وفاداری همچون یونس بن عبدالرحمان و صفوان بن یحیی همراه بود که در مسیرهای دشوار، از ایشان صیانت کردند.

تحول تمدنی در قم؛ از پذیرش اسلام تا تثبیت احکام تشیع

استاد عابدی در تحلیل تأثیر حضور حضرت معصومه (س) در منطقه قم، این واقعه را نقطه عطف تغییر باطن این منطقه دانست. وی خاطرنشان کرد: حضور بانوی کریمه اهل‌بیت (س)، نه تنها منجر به پذیرش اسلام توسط زرتشتیان و مجوسیان منطقه شد، بلکه با وقف اموال و زمین‌ها توسط مردم، پیوندی عمیق میان توده‌های مردم و دین ایجاد کرد.

وی افزود: اگر حضور ایشان، بستر اولیه اسلام در قم را فراهم آورد، تداوم این مسیر و تبدیل شدن به مرکز فقه و احکام، مدیون کسانی است که در پی راه ایشان آمدند. در این راستا، ابراهیم بن هاشم، از اصحاب بزرگ امام هشتم (ع)، نقشی کلیدی در انتقال فرهنگ تشیع، احادیث اهل‌بیت (ع) و مسائل فقهی از کوفه به قم ایفا کرد.

میراث ابراهیم بن هاشم و علی بن ابراهیم؛ ریشه‌های فقاهت در قم

نماینده ولی فقیه در مازندران با ارجاع به کلام «نجاشی»، ابراهیم بن هاشم را نخستین کسی دانست که نشر حدیث اهل‌بیت (ع) را در قم آغاز کرد. وی اظهار داشت: میراث علمی علی بن ابراهیم قمی و پدرش، زیربنای اصلی آن فقاهت و دانش فقهی است که امروزه از قم به سراسر جهان منتشر می‌شود.

مفسر قرآن کریم با نقل مطلبی از صاحب کتاب «جواهرالکلام»، بر عظمت خدمات این بزرگان تأکید کرد و ابراز داشت: خدمت این اساتید و اصحاب در مسیر ترویج احکام دین، چنان ارزشمند است که حتی بزرگان تاریخ، برای آنان آرزوی بالاترین مراتب تجلیل را داشته‌اند.

وی با تأکید بر اینکه علم و معنویتِ امروزِ شهر قم، برکتِ قدم‌های حضرت معصومه (س) و همراهان ایشان است، از خداوند متعال خواست تا همه را در پناه خاندان عصمت و طهارت قرار دهد و در آخرت نیز از شفاعت ایشان بهره‌مند سازد.

استاد احمد عابدی، در ادامه گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع‌رسانی نشست‌های دوره‌ای اساتید، به بررسی تأثیرات تمدنی و کلامی حضور امام هشتم پیامبر (ص) در خراسان و مناطق مجاور پرداخت. وی اظهار داشت که حضور امام رضا (ع) در این جغرافیا، منجر به تحول بنیادین در ساختار فکری و مذهبی منطقه شد.

استاد حوزه علمیه قم با اشاره به گسترش فرهنگ تشیع در مناطقی چون بلخ، سمرقند، بخارا و کاشغر، خاطرنشان کرد: حضور امام رضا (ع) باعث شد این مناطق که پیش‌تر تحت تأثیر باورهای بودایی و شرک‌آمیز بودند، به کانون‌های توحیدی و شیعه‌نشین تبدیل شوند.

وی برای اثبات این مدعا به آثار بزرگان شیعه استناد کرد و گفت: شیخ صدوق (ره) در مقدمه کتاب "من لا یحضر الفقیه" از تجربه‌های خود در این مناطق یاد می‌کند و همچنین تفسیر بزرگ "عیاشی" که از مهم‌ترین تفاسیر شیعه است، در منطقه سمرقند به رشته تحریر درآمده؛ که همگی نشان‌دهنده قدرت و نفوذ فرهنگ شیعی در آن دوران است.

تمایز کلامی میان ماتوریدی‌ها و وهابیت؛ نبرد بر سر توحید

وی تفاوت میان پیروان مذهب ماتوریدی در آسیای مرکزی (افغانستان، تاجیکستان و...) با وهابیت را تبیین کرد. وی اظهار داشت: برکت امام رضا (ع) در این مناطق، نه تنها در مذهب، بلکه در نوع نگاه به توحید نیز تجلی یافته است. ماتوریدی‌ها، اگرچه اهل سنت هستند، اما تفکر آن‌ها با آنچه اسلام صحیح می‌گوید (از جمله تجرید خداوند و نفی تجسم) کاملاً همسو است؛ دقیقاً همان چیزی که شیعه بر آن تأکید دارد.

این استاد حوزه علمیه با انتقاد از تفکر وهابیت، افزود: در حالی که ماتوریدی‌ها بر توحید محض تأکید دارند، وهابیت با رویکردی تجسم‌گرایانه (تجسیم)، ویژگی‌های مادی برای خداوند قائل است. همین تفاوت در نگاه به توحید، عامل اصلی دشمنی وهابیت با شیعه است؛ آن‌ها نه با شیعه بر سر امامت، بلکه بر سر اصل توحید و نفی تجسیم با شیعه می‌جنگند. وی با اشاره به تندی دشمنی وهابیت با پیروان مذهب ماتوریدی در آسیای مرکزی، این تقابل را نتیجه پایداری توحید اصیل در آن مناطق دانست.

مسیر مأموریت معنوی حضرت معصومه (س)

استاد عابدی در بخش پایانی سخنان خود، به بررسی مسیر حرکت مأموریت معنوی حضرت معصومه (س) پرداخت و با اشاره به مسیر حرکت ایشان از کوفه به سمت بغداد، همدان، ساوه و در نهایت قم، تأکید کرد که این سفر تنها یک جابه‌جایی جغرافیایی نبود، بلکه تداوم یک مأموریت آموزشی و تبیینی بود. در کوفه، مکتب تفسیری بزرگی که توسط شاگردان امام علی (ع) مانند ابن‌عباس و ابن‌مسعود پایه‌گذاری شده بود، در مسیر حرکت ایشان و در تعامل با جامعه، نقش مهمی در ترویج دانش قرآنی ایفا می‌کرد.