استاد سیدمحمدعلی رفیع‌پور، از اساتید حوزه علمیه قم، در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع‌رسانی نشست دوره‌ای اساتید، به بررسی آیات سوره مبارکه فاطر پرداخت و با تحلیل پیوند میان نظام تکوین، تنوع رنگ‌ها در طبیعت و پاداش الهی برای عالمان و مؤمنان، ابعاد عمیق توحید و خداشناسی را تبیین کرد.

/270/260/21/

این استاد درس خارج حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو اظهار داشت: آیات سوره فاطر، بر جایگاه توحید و تجلی قدرت خداوند در طبیعت اشاره دارد. در این آیات شریفه می خوانیم: «أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ ثَمَرَاتٍ مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهَا ۚ وَمِنَ الْجِبَالِ جُدَدٌ بِيضٌ وَحُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهَا وَغَرَابِيبُ سُودٌ (27) وَمِنَ النَّاسِ وَالدَّوَابِّ وَالْأَنْعَامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ كَذَٰلِكَ ۗ إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ (28)؛ آیا ندانسته ای که خدا از آسمان آبی نازل کرده است، پس به وسیله آن میوه هایی که رنگ هایش گوناگون است، پدید آورده ایم، و در برخی از کوه ها راه هایی است به رنگ های مختلف: سپید و سرخ و سیاه پر رنگ؛ و نیز از انسان ها و جنبدگان و چهارپایان [مانند میوه ها و راه های کوهستانی] رنگ های گوناگون وجود دارد. از بندگان خدا فقط دانشمندان از او می ترسند؛ یقیناً خدا توانای شکست ناپذیر و بسیار آمرزنده است.»

وی بر جایگاه توحید و تجلی قدرت خداوند در طبیعت تأکید کرد و خاطرنشان کرد: قرآن کریم با تکیه بر تفاوت رنگ‌ها، جلوه تازه‌ای از قدرت خدا را به تصویر می‌کشد؛ به ویژه برای کسانی که در محیط‌های تک‌رنگ و بیابانی زندگی می‌کنند. وی با ذکر مثالی تاریخی، اشاره کرد که عرب‌ها هنگام فتح عراق، به دلیل سرسبزی و تنوع رنگ‌های آن منطقه (که به «ارض سواد» معروف بود) به شدت شادمان شدند؛ چرا که چشم انسان تشنه رنگ، در مواجهه با تنوع طبیعت، لذت و وجد بیشتری می‌یابد.

تنوع رنگ‌ها؛ نشانه‌ای از قدرت و عظمت الهی

استاد رفیع‌پور با اشاره به تنوع رنگ‌ها در میوه‌ها، کوه‌ها، انسان‌ها و حیوانات، این تعدد رنگ‌ها را یکی از دلایل روشن بر توحید دانست. وی با تعبیر «جُدَد بِيضٌ وَحُمْرٌ» (رگه‌های سفید و سرخ) در مورد کوه‌ها، تأکید کرد: ذات کوه‌ها و راه‌های درون آن‌ها رنگ‌های گوناگونی دارد؛ کوه سفید جاده‌ای سفید و کوه قرمز جاده‌ای قرمز دارد. به باور او، این تنوع برای زمین‌شناسان و کسانی که به تفاوت سنگ‌ها اشراف دارند، دنیایی پر رمز و راز است.

این استاد حوزه در تحلیل تنوع رنگ در انسان‌ها نیز گفت: قرآن با اشاره به تفاوت رنگ پوست انسان‌ها (سفیدپوست، سیاه‌پوست، سرخ‌پوست و زردپوست) نشان می‌دهد که حتی هم‌نوعان انسان با تنوع رنگ در کنار یکدیگر زندگی می‌کنند و این موضوع برای مردم‌شناسان و انسان‌شناسان از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

وی در بخش دیگری از سخنانش درباره تنوع رنگ دام‌ها (شتر، گاو و گوسفند) افزود: پرورش‌دهندگان دام در کشورهای پیشرفته (مانند هلند) با مهندسی ژنتیک، نسل‌های بعدی حیوانات را بر اساس رنگ و کیفیت دلخواه طراحی می‌کنند؛ به‌طوری که می‌توانند ویژگی‌هایی مانند رنگ، طعم گوشت و میزان شیردهی را به‌صورت برنامه‌ریزی‌شده کنترل کنند.

وی با ذکر مثال، یادآور شد که دام‌های وارداتی از کشورهایی مانند بلژیک و هلند، از امتیازات ویژه‌ای (مانند گوشت مرغوب‌تر و شیر بیشتر) برخوردارند و حتی «شتر قرمز» که در فرهنگ عرب‌ها نماد نادری و کمیابی است، نمونه‌ای از همین تنوع در میان حیوانات است. برجسته‌کردن این تنوع رنگ‌ها در قرآن، نشانه‌ای از قدرت لایزال الهی و دعوتی عمیق از انسان برای تأمل در جلوه‌های آفرینش است.

خشیت؛ ثمره شناخت عالمان حقیقی

استاد رفیع پور با اشاره به تشبیه «كَذَلِكَ» در آیه «الامر كذلك» تصریح کرد: قرآن کریم پس از بیان تنوع رنگ‌ها، به یک مسئله مستقل و کلیدی می‌پردازد؛ اینکه افراد جاهل و غافل از این نشانه‌ها به‌سادگی عبور می‌کنند، اما تنها عالمان هستند که با تأمل در این آیات، خشیت از خداوند در دل‌شان پیدا می‌شود.

این استاد حوزه علمیه قم با تأکید بر معنای دقیق «العلماء» به معنای عالمانِ خداشناس (نه صرفاً متخصصانِ یک علم خاص)، خاطرنشان کرد: منظور از «علماء» در این آیه، کسانی هستند که خدا را شناخته و به اسماء، صفات و افعال او آگاهی دارند. دانشمندی که به دانش خود تکیه کند اما خداشناس نباشد، هرچه بیشتر در معادلات و پیچیدگی‌های طبیعت فرو می‌رود، غفلت و ظلمتش افزایش می‌یابد؛ در حالی که همین پژوهش اگر با نگاه توحیدی همراه باشد، باعث خشیت و تواضع انسان می‌شود.

استاد درس خارج حوزه در تعریف «خشیت» اظهار داشت: خشیت آن خوفی است که در نفس انسان از درک عظمت خداوند حاصل می‌شود؛ نه ترس از آسیبی که به او می‌رسد، بلکه احساس کوچکی و فروتنی در برابر کمال و جایگاه بلند الهی. همان‌گونه که انسان در برابر دانشمندان و بزرگان احساس تواضع می‌کند، مؤمنِ خداشناس در برابر عظمت خداوند نیز کرنش می‌کند. وی یادآور شد که قرآن حتی می‌فرماید انذار پیامبر (ص) تنها برای کسانی نافذ است که «یخشون ربهم بالغیب» باشند؛ چرا که دل‌های نرم‌شده‌اند و آماده پذیرش حق.

وی در ادامه به تفسیر «إنّ الله عزیزٌ غفور» پرداخت و افزود: خداوند عزیز و شکست‌ناپذیر است، اما در عین حال بسیار آمرزنده و بخشنده است. اگر کسی نتواند این درک و خشیت را به‌طور کامل حاصل کند، پروردگار با چشم خطاپوش و غفران با او برخورد می‌کند و او را رها نمی‌کند.

تجارتی ابدی؛ پاداش کامل الهی

استاد رفیع پور با اشاره به آیه «إنّ الذین یتلون کتابَ اللهِ و أقاموا الصلاة...»، سه ویژگی بارز اولیای حق را چنین برشمرد: تلاوت کتاب خدا، برپاداشتن نماز و انفاق در نهان و آشکار؛ و خاطرنشان کرد که اینان به تجارتی ابدی و بی‌زوال دل بسته‌اند که پاداشش نه‌تنها کامل، بلکه با فضل بیشتر الهی همراه است؛ «إنّ الله غفورٌ شکور».

وی در پایان این گفتگو با تأمل در آیه «لو يوفيهم اجورهم و يزدهم من فضله»، به عدالت و کرم بی‌کران الهی اشاره کرد و یادآور گردید: خداوند برخلاف انسان‌ها که ممکن است در پرداخت مزد کارگر تخفیف دهند یا از حقوق او بکاهند، نه‌تنها پاداش بندگانش را به‌طور کامل (توفی) عطا می‌کند، بلکه از فضل و کرم خود بر آن پاداش‌ها می‌افزاید. به باور او، صفات «غفور» (آمرزنده) و «شکور» (قدرشناس) خداوند، کلید اصلی امیدواری انسان در مسیر بازگشت به سوی حق است.