به مناسبت سالروز رحلت حضرت ام البنین سلام الله علیها، استاد حمیدرضا آلوستانی از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع جایگاه این بانوی عظیم القدر پرداخت.

/270/260/20/

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: فاطمه بنت حزام با کنیه «أمّ البنین»، همسر امیرالمؤمنین علیه السلام و از قبیله بنی کلاب می ‌باشند. علماء و دانش ‌پژوهان در مورد معرّفی شخصیّت و نسب ایشان، مطالب متعدّدی را به رشته تحریر درآورده‌ اند.

وی افزود: سیّد عبد الرزّاق مقرّم درباره شخصیّت حضرت سلام الله علیها می ‌نویسد: «کانت أمّ البنین من النساء الفاضلات العارفات بحقّ أهل البیت علیهم السلام مخلصة في ولائهم ممحّضة في مودّتهم و لها عندهم الجاه الوجیه و المحلّ الرفیع و قد زارتها زینب الکبری بعد وصولها المدینة تعزّیها بأولادها الأربعة کما کانت تزورها أیّام العید» (العبّاس علیه السلام، ص 125)

استاد آلوستانی در ادامه بیان کرد: سیّد محسن امین در کتاب «أعیان الشیعة» آورده است: «و کانت شاعرة فصیحة» (ج 8، ص 389) یعنی حضرت أمّ البنین سلام الله علیها از جمله زنان شاعر، فصیح و با فضیلتی است که شناخت کامل به حقّ خاندان عصمت و طهارات علیهم السلام داشته است؛ در ولایت، محبّت و مودّت ایشان مخلص و ممحّض بوده‌اند. امّ البنین سلام الله علیها نزد اهل بیت علیهم السلام جایگاه ارجمندی داشته تا جایی که هنگام رسیدن حضرت زینب سلام الله علیها به مدینه، به جهت عرض تسلیت به خاطر شهادت چهار فرزند امّ البنین به زیارت ایشان رفتند؛ همچنان که در روزهای عید نیز به زیارت آن حضرت شرف یاب می‌ شدند.

وی یادآور شد: صاحب کتاب «امّ البنین علیها السلام النّجم الساطع في مدینة النبيّ» درباره نسب حضرت سلام الله علیها گفته است: «کانت أمّ البنین سلام الله علیها من نساء هذه القبلیة حیث نشأت في بیت عرف رجاله بالشجاعة و الکرم و السخاء و کان لهم حظ وافر في العلم و المعرفة» (ص 14 – 21) یعنی حضرت أمّ البنین که از جمله زنان قبلیه بنی کلاب است در خانه‌ای دیده به جهان گشود که مردان آن به شجاعت، کرم و سخاء شناخته شده بودند و بهره بسیاری در علم و معرفت داشتند.

این استاد حوزه علمیه قم ابراز داشت: در کتاب «عمدة الطالب في أنساب آل أبي طالب» بیان شده است: «و قد روی أنّ أمیرالمؤمنین علیّا علیه السلام قال لأخیه عقیل –و کان نسابة عالما بأنساب العرب و أخبارهم-: انظر الی إمرأة قد ولدتها الفحولة من العرب لأتزوجها فتلد لي غلاما فارسا فقاله: تزوج أمّ البنین الکلابیة فإنّه لیس في العرب أشجع من آبائها فتزوجها» (ص 357) یعنی امام علی علیه السلام از برادر خویش عقیل که در نسب شناسی عالم بوده‌ اند، درخواست کرد که زنی برای او معرّفی کند که در ایمان، شجاعت و شهامت زبانزد باشد تا فرزندی دلیر از آن متولّد گردد؛ عقیل أمّ البنین را معرّفی کرد؛ چرا که در میان عرب، شجاع‌ تر از پدران وی وجود نداشت؛ لذا امام علیه السلام نیز با او ازدواج نمود. بنابراین ممانعت از ازدواج پدر بعد از فوت مادر، خلاف سنّت اهل بیت علیهم السلام است.

أمّ البنین سلام الله علیها الگویی برای نسل امروز

استاد حمیدرضا آلوستانی خاطرنشان کرد :عملکرد حضرت أمّ البنین سلام الله علیها الگویی تمام عیار برای زنان امروزی می‌ باشد. گرچه نسبت به اصالت خانوادگی و شخصیّت حضرت مطالبی بیان گردید، لکن در جهت روشن شدن بیشتر موضوع، بیشتر توضیح می دهیم.

1) تربیت فاطمی:

وی افزود: از جمله ویژگی ‌های أمّ البنین سلام الله علیها تربیت نمودن فرزندان خویش به نوع تربیت فاطمی می‌ باشد به گونه ‌ای که تمام پسران خویش در کربلاء فدای امام حسین علیه السلام شدند. قمر بنی هاشم علیه السلام که از فرزندان أمّ البنین بوده، نمونه کامل تربیت فاطمی است. ادب حضرت عبّاس علیه السلام مضاف بر وفای ایشان، زبانزد عامّ و خاصّ بود. در «معالی السبطین» آمده است: «در مقام ادب، قمر بنی هاشم در مقابل برادر بزرگوارش ابی عبد الله واقعا گفتنی و نمونه بود، او هرگز در حضور ابی عبد الله ننشست، مگر از آن حضرت اذن جلوس گرفت. وقتی هم که می‌نشست به گونه‌ ای بود که گویی غلام در مقابل مولای بزرگوارش است که با احترام و ادب نشسته است ... به قدری برای ابی عبد الله علیه السلام حرمت قائل می ‌شد که هیچ ‌گاه او حتّی برادر هم نگفت، بلکه خطاب به ابی عبد الله همواره سیدی و مولای یا اباعبد الله، یابن رسول الله می ‌گفت، مگر یک بار آن هم در لحظات آخر عمرش بود که صدا زد: «اخی ادرک اخاک» ...» (ص 626 و 627)

2) موقعیّت شناس:

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم اظهار داشت: أمّ البنین سلام الله علیها در موقعیّت ‌های مختلفی، بهترین عکس العمل را از خود بر جای گذاشتند. روایت شده زمانی که به خانه امیرالمؤمنین علیه السلام وارد شد، با امام حسن و امام حسین علیه السلام در حالی ‌که مریض بودند، رو به‌ رو شد. اوّلین اقدام ایشان مریض داری حسنین علیهما السلام و به بهترین شکل ممکن سخن گفتن و برخورد کردن با ایشان بود تا اینکه عافیت بر تن نمودند؛ یا در ماجرایی دیگر از امام علی علیه السلام به خاطر ترس از این‌که فرزندان زهرا سلام الله علیها، مادر خویش را به یاد بیاورند و حزن، غم و اندوه برای ایشان تجدید شود، درخواست کردند که از اهل خانه عهد و پیمان بگیرند تا کسی به اسم فاطمه، او را فرا نخواند بلکه از امیر المؤمنین علیه السلام خواستند که با کنیه «أمّ البنین» او را فرا بخوانند که حضرت علی علیه السلام نیز پذیرفت. در «الخصائص العباسیّة» آمده است: «إنّها -علی ما قیل- طلبت من الإمام أمیرالمؤمنین علیه السلام أن یعهد إلی أهل بیته بأن لا یدعوها أحد بعد ذلک باسمها: «فاطمة» مخافة أن یتذکّر أبناء الزهرا علیها السلام أمّهم فیتجدّد لهم حزنهم و یعود علیهم مصابهم و یتذکّروا غصصهم و أشجانهم و إنّما أرادت منه علیه السلام أن یدعوها بکنیتها: «أمّ البنین» و کذلک فعل علیه السلام» (ص 25)

3) محبّت:

وی افزود: از دیگر ویژگی‌ های أمّ البنین سلام الله علیها داشتن محبّت بوده است. ایشان زندگی مشترک را بر پایه محبّت بنا کرده بود؛ به همین جهت فرزندان حضرت علی علیه السلام را همیشه بر فرزندان خود مقدّم می‌کردند. باقر شریف القرشی در این زمینه می ‌گوید: «لقد قدّمت أمّ البنین أبناء رسول اللّه صلی الله علیه و آله و سلم علی أبنائها في الخدمة و الرعایة» سپس می‌ نویسد: «در تاریخ دیده نشده که زنی نسبت به فرزندان هووی خویش، محبّتی خالصانه نماید و آنان را بر فرزندان خود مقدّم دارد، به غیر از این بانوی پاکدامن» (العباس بن علي علیهما السلام، ص 27). در «الأمالي للشجري» روایتی از امام صادق علیه السلام نقل شده است که می‌ فرمایند: «بُکِیَ الحسین علیه السلام خَمسَ حِجَجٍ و کانَت أمُّ جعفرٍ الکِلابیّةُ تَندُبُ الحسینَ^{علیه‌السلام} و تبکیهِ و قد کُفّ بَصَرُها» (موسوعة الإمام الحسین في الکتاب و السنة و التاریخ، ج 6، ص 171). شدّت دوست داشتن امام حسین علیه السلام سبب شده بود که أمّ البنین در مورد آن حضرت مرثیه بخواند و بگرید تا اینکه چشمان او نابینا گردید.

استاد آلوستانی خاطرنشان کرد: اگر نسل امروزی به دنبال آرامش حقیقی می‌ باشد، لازم است که حضرت أمّ البنین سلام الله علیها را در تمام جهات زندگی -خواه فردی باشد و خواه اجتماعی- الگوی خود قرار دهد. أصالت خانوادگی، با ایمان بودن، تربیت فاطمی، موقعیّت شناسی و محبّت ورزیدن که نمونه‌ای از این منظومه است، از جمله کلید واژه‌های مهمّ در زندگی أمّ البنین سلام الله علیها بود. بله انتخاب همسر با چنین ویژگی‌هایی باعث نشاط در زندگی خواهد شد.

توسّل به حضرت أمّ البنین سلام الله علیها

وی در ادامه بیان کرد: مقام والای حضرت امّ البنین سلام الله علیها نزد خداوند متعال و اهل بیت علیهم السلام باعث گردیده که علمای امامیّه و حتّی برخی از جوامع اهل سنّت، توسّل به أمّ البنین سلام الله علیها را همواره یکی از امور راهگشای در زندگی انسان بدانند تا جایی که این مسأله در کتب جفر نیز وارد شده است. صاحب کتاب «امّ البنین سلام الله علیها النّجم الساطع في مدینة النبيّ» (ص 156 – 162) به این مهمّ پرداخته است.   

1) هدیه دادن صد مرتبه صلوات به أمّ البنین:

وی افزود: «قال المرحوم آیة اللّه الحاج السیّد محمود الحسیني الشاهرودی ...: إنّي أصلّي علی محمّد و آل محمّد مائة مرة و أهدیها إلی أمّ البنین فتقضي حاجتی». یعنی مرحوم آیت اللّه حاج سیّد محمود حسینی شاهرودی از مراجع تقلید برای برآورده شدن حاجت خود، صد مرتبه صلوات می‌فرستاد و آن را به أم البنین اهداء می‌کردند سپس حاجت خود برآورده می ‌شد.

2) دادن هزینه سفر شخصی که به نیابت از أمّ البنین به زیارت امام حسین مشرّف شود:

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: «حدّثني الحاج الشیخ محمود الخلیلی في شوال المکرم سنة (1418 هـ) في منزل آیة اللّه السید شهاب الدین المرعشي النجفي قال: إنّ آیة الله الحاج السید محمد الروحاني^{قدس‌سره} کان یتوسّل في المهمات و المشاکل المعضلة بأمّ البنین و کان توسّله بتلک المخدرة المجللة أن ینذر لله أن یقضي حاجته و یکشف کربته علی أن یبعث إلی کربلاء من یزور هناک نیابة عن أمّ البنین و یتحمّل کافة مصروفات سفره». یعنی حاج شیخ محمود خلیلی در منزل آیت الله سید شهاب الدین مرعشی نجفی گفت: آیت الله حاج سیّد محمد روحانی در مسائل مهمّه و مشکلات دشوار، دائما به أمّ البنین متوسّل می‌شدند و توسّل ایشان به این صورت بوده که برای خداوند متعال نذر می‌نمود که اگر حاجت من برآورده شود و غم و اندوه از من برطرف گردد، شخصی را به نیابت از أمّ البنین برای سفر به کربلاء آماده نمایم به گونه‌ای که تمام مخارج سفر را خود متحمّل بشوم.

استاد حمیدرضا آلوستانی خاطرنشان کرد: از دیگر موارد توسّل به حضرت، غذا نذر کردن، ختم سوره یس، قرائت سوره حمد، هدیه کردن ختم قرآن، هدیه نمودن زیارت عاشورا، سفره انداختن به نیّت أم البنین می‌ باشد. برای طرق مذکور، سند و مدرکی در شریعت وارد نشده، ولی قطعا مورد تجربه علماء در طول تاریخ واقع شده است. نکته‌ حائز اهمیّت آن است که این‌گونه سنّت‌ها که مورد تأیید و تأکید علماء می‌باشد نباید تحریف شوند و هر شخصی از جانب خود، روش جدیدی را ابداع کند بلکه اهتمام به شیوه‌ای که علماء بیان نمودند از امور لازم و پسندیده است.