استاد مجتبی خندان از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع «عصمت حضرت زهرا از منظر روایات اهل بیت» پرداخت.

/270/260/20/

این استاد حوزه و دانشگاه تصریح کرد: یکی از ادله اثبات عصمت حضرت فاطمه زهرا صدیقه کبری احادیث و روایات متواتری است که از لسان شریف حضرات اهل بیت عصمت و طهارت صادر شده است. در برخی روایات، حضرت زهرا به صورت مشترک در کنار اهل بیت قرار دارند و همان‌گونه که عصمت آن بزرگواران ثابت می‌شود، عصمت حضرت زهرا نیز اثبات می‌شود مانند: حدیث ثقلین، حدیث سد الابواب، حدیث سفینه و…(کافی و شفیعیان، «عصمت فاطمه (س)»، ص ۷۱) برخی دیگر از روایات به صورت خاص در شأن حضرت فاطمه صادر شده است که مفهوم یا منطوق آن، عصمت بی‌ نظیر عصمه الله الکبری حضرت فاطمه زهرا را مطرح می ‌سازد که به برخی از این روایات اشاره می کنیم.

پاره تن رسول خدا

استاد مجتبی خندان اظهار داشت: روایات متعدد و متواتری از رسول خدا درباره حضرت فاطمه نقل شده است. در روایت می خوانیم: «فاطمه بضعه منی من سرها فقد سرنی ومن ساءها فقد ساءنی»؛ «فاطمه بضعه منی من آذاها فقد آذانی ومن آذانی فقد آذی الله عزّوجلّ»؛ «فاطمه بضعه منی سخطها ما سخطنی ویرضینی ما ارضاها»؛ «فاطمه بضعه منی یریبنی ما أرابها ومن اغضبها فقد اغضبنی» «فاطمه بضعه منی من آذاها فقد آذانی ومن آذانی فقد آذى الله ومن آذی الله اکّبه الله فی النار»؛ «یا فاطمه ان الله تبارک و تعالی لیغضب لغضبک یرضی لرضاک»؛ «فاطمه بضعه منّی وهی نور عینی وابناها ثمره فؤادی وبعلها نور بصری والائمه من ولدها امناء ربّی وحبل الممدود من اعتصم بهم نجا ومن تخلّف عنهم هوی»؛ «فاطمه بضعه منّی من آذاها فقد آذانی ومن غاظها فقد غاظنی ومن سرّها فقد سرّنی»؛ «فاطمه بضعته منّی، یؤذینی ما یؤذیها و ینصبنی ما ینصبها»؛ «فاطمه بضعه منّی یقبضنی ما یقبضها ویبسطنی ما یبسطها»؛ «فاطمه بضعه منّی وهی روحی اللتی بین جنبیّ یسؤونی ما ساءها ویسرّنی ما سرّها»

وی افزود: روایات زیادی با مضامین فوق در منابع فریقین (شیعه و سنی) از رسول خدا وارد شده که همگی شأن و جایگاه حضرت فاطمه زهرا را نزد پیامبر اکرم به روشنی نشان می‌دهد؛ علاوه بر آن که برخی روایات یاد شده مقامات عالیه حضرت زهرا را می‌رساند. به عنوان مثال وقتی رسول خدا می‌فرمایند: فاطمه روح و روان من در بین دو پهلوی من است، عظمت فوق العاده‌ای را مطرح می‌سازند.

این استاد حوزه علمیه قم تصریح کرد: حضرت آیت الله وحید خراسانی در این باره فرموده‌اند: روح پیامبر اکرم متصف به دو ویژگی منحصر به فرد است: ۱- علم و دانش ۲- عمل و عبادت. و حضرت فاطمه دارای چنین روح و روانی است، یعنی علاوه بر علم و دانش رسول خدا، عمل و عبادت ایشان را نیز دارا هستند.

وی خاطرنشان کرد: معنای دیگری هم از این روایت به ذهن ما می‌رسد، یعنی وجود پیامبر اکرم دو بعد نبوت و ولایت را دارا هستند، وقتی حضرت زهرای اطهر روح و روان رسول خدا در دو جهت (دو پهلو) باشند یعنی هم ویژگی‌های رسالت و نبوت را دارند و هم ویژگی‌های امامت و ولایت را دارا هستند. تمام شئونات نبوت و تمام شئونات امامت.

استاد مجتبی خندان تصریح کرد: در برخی روایات هم رسول خدا فرموده‌اند فاطمه قلب من است! در روایت آمده است: «خرج النبی’ وهو آخذ بید فاطمه فقال’: من عرف هذه فقد عرفها ومن لم یعرفها فهی فاطمه بنت محمّد وهی بضعه منّی وهی قلبی وروحی التی بین جنبی فمن آذاها فقد آذانی ومن آذانی فقد آذى الله»

وی افزود: قلب و روح در آیات و روایات معانی متعددی دارند؛ اما در این روایت قلب به معنای عقل است. به این معنا که رسول خدا می‌فرمایند: فاطمه عقل من است، عقل پیامبر اکرم عقل کل و عقل نخستین است و این عظمتی بی‌نظیر برای حضرت زهرای مرضیه می‌باشد.

حضرت فاطمه پاسخ می‌دهد

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم اظهار داشت: یکی از مواردی که این حدیث شریف از لسان رسول خدا صادر شد زمانی بود که پیامبر اکرم در جمع مسلمین سؤال نمودند: چه چیزی برای زنان بهترین است؟ هر یک نظر خود را گفتند، اما امیرالمؤمنین نزد حضرت فاطمه زهرا رفته و همین سؤال را نمودند و حضرت زهرا فرمودند: پاسخ این سؤال نزد من است. برای زنان بهترین چیز آن است که مردان نامحرم او را نبیند و او نیز مردان نامحرم را نبیند. امیرالمؤمنین جواب را خدمت رسول خدا بردند رسول خدا فرمودند:‌ این جواب را از کجا آوردی؟ امیرالمؤمنین فرمودند: از جانب فاطمه زهرا! رسول خدا شادمان شده و فرمودند: فاطمه بضعته منّی. (کافی و شفیعیان، «عصمت فاطمه (س)»، ص ۷۳)

نکات قابل توجه:

نکته اول:

استاد مجتبی خندان خاطرنشان کرد: اگر امیرالمؤمنین به سؤال رسول خدا پاسخ نمی‌دهند و به سراغ حضرت فاطمه زهرا می‌روند، نه به دلیل آن که جواب مسئله را نمی‌دانستند بلکه هدف این بود که در ابتدا مسئله‌ای که مربوط به زنان است از سرور بانوان سؤال شود. ضمن آن که جایگاه حضرت فاطمه زهرا نیز مشخص شود هم چنین به دلیل ماندگاری این مسئله مهم تربیتی در ذهن مخاطبان، رسول خدا از روش پرسش و پاسخ استفاده نمودند.

نکته دوم:

وی افزود: منظور از دیده نشدن توسط نامحرمان و ندیدن نامحرمان، قطع ارتباط کامل و صد در صد با جامعه نیست بلکه قطع هرگونه ارتباط با نامحرم است و بهترین و ایده آل ترین حالت ممکن برای بانوان ارتباط با واسطه و در حدّ ضرورت با جامعه بیرونی است به گونه ‌ای که حریم محرم و نامحرم به طور کامل حفظ و رعایت شود. (مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ ق، ج ۲۹، ص ۳۳۵)

عصمت؛ عصاره روایات

این استاد حوزه علمیه قم تصریح کرد: از مضمون این روایات به این جمع‌بندی می‌رسیم که حضرت فاطمه زهرا اشتراکات فراوانی با وجود مقدس رسول خدا دارند. بعضی علم، عقل، ولایت، عصمت و … در حضرت فاطمه زهرا تجلّی نموده است.

وی بیان کرد: این روایات تنها مسئله رابطه پدر و فرزندی نیست که بگوئیم، رسول خدا به فاطمه که یگانه دختر و تنها فرزندش است علاقه و محبت فراوان دارد؛ بلکه او در عقل، قلب، روح و روان رسول خدا، آن هم عقل کل، قلب عالم هستی و روح جهان هستی اشتراک دارد. گذشته از آن وقتی سرور و شادی زهرای مرضیه، سرور و شادی خداوند متعال و خشم و غضب او یا اذیت و آزار او، خشم و سرور و غضب و آزار و اذیت خداوند متعال باشد، مسئله بسیار فراتر از این می‌شود و این مطلب جز با عصمت سازگار نیست،  چگونه می‌شود خشم و غضب یا اذیت و آزار غیرمعصوم مساوی با اذیت و آزار خداوند متعال باشد. کسی که خطایی از او سر زند، امر به معروف و نهی از منکر او واجب است و چه بسا با همین امر و نهی ساده ناراحت شود، اشکالی هم ندارد، چرا که خطا کرده و باید او را نهی کرد.

استاد خندان خاطرنشان کرد: در این روایات به طور مطلق از هر نوع ایذاء و ناراحتی حضرت زهرا نهی شده است، یعنی به طور مطلق هیچ‌گونه خطا و لغزشی از او سر نمی‌زند که امر و نهی ایشان لازم شود. در روایت آمده است: «قال علی: أمرنا رسول الله’ ان نلقی أهل المعاصی بوجوه مکفهره؛ رسول خدا به ما امر فرموده که با اهل خطا و معصیت با چهره‌های عبوس و گرفته برخورد کنیم.»

وی افزود: از طرفی احترام و اکرام به تمام ذریه رسول خدا توصیه شده است. در روایت می خوانیم: «قال رسول الله: احبّوا أولادی الصالحون لله والطالحون لی وعنه’ من اکرم أولادی فقد أکرمنی؛ فرزندان مرا دوست بدارید، صالحین آنها را به خاطر خدا و بدکاران آنها را به خاطر من و نیز فرمودند: هر کس اولاد مرا اکرام کند مرا اکرام نموده است.»  اما باید توجه داشت که عمومات نهی از منکر یا رسوا نمودن اهل بدعت شامل حال آنان (سادات) نیز می ‌شود. بنابراین اگر کوچک‌ترین اذیت و کم‌ترین آزار حضرت فاطمه زهرا حرام و هر نوع امر و نهی ایشان جایز نیست، نشان دهنده عصمت مطلق آن حضرت است. (بحار الانوار، ۱۴۰۳ ق، ج ۲۹)

نتیجه گیری

استاد مجتبی خندان خاطرنشان کرد: مسئله عصمت حضرت زهرا آنقدر واضح است که دانشمندان اهل سنت نیز به آن اذعان دارند. ابن ابی الحدید معتزلی در شرح نهج‌ البلاغه ضمن نقل جریان فدک با استناد به روایت رسول خدا که فرمودند: «فاطمه پاره تن من است و هر کس او را اذیت کند مرا اذیت نموده و هر کس مرا اذیت کند خدا را اذیت نموده است»، چنین می‌نویسد: این روایت بر عصمت حضرت زهرا دلالت می‌کند؛ زیرا اگر او از کسانی بود که مرتکب گناه و معصیت می‌شد اذیت و آزار او، اذیت و آزار رسول خدا نبود. آلوسی نیز، از پرآوازه‌ترین مفسران اهل سنت، در تفسیر آیه ۴۲ سوره آل عمران، از یک سو حضرت مریم را معصوم از گناه شمرده، از تمامی پلیدی‌های حسّی، معنوی و قلبی پاک می‌داند و از سوی دیگر، بر دیدگاه کسانی که وی را سرور تمامی زنان جهان، از آغاز تا انجام می‌شمارند، می‌تازد و با اقامه شواهد گوناگونی چنین نتیجه می‌گیرد که این ویژگی شایسته فاطمه زهرا علیهاالسلام است.

وی در ادامه بیان کرد: همانطور که می‌دانیم عصمت زهرای مرضیه تنها از سرچشمه فضائل او جوشیده است. روایات فضائل زهرای اطهر دریایی است بی کران که تنها گوهری از آن در این مجال بر می‌چینیم. امام صادق علیه السلام فرموده‌اند: «حضرت فاطمه نزد خداوند متعال ۹ اسم دارند. فاطمه، صدیقه، مبارکه، طاهره، زکیه، رضیه، مرضیه، محدثه و زهرا، سپس به راوی فرمودند: آیا می‌دانی چرا آن حضرت فاطمه نامیده شده‌اند؟ راوی عرض کرد: ای سرور من شما علت آن را برایم بازگو نمائید! امام صادق فرمودند: به دلیل آنکه حضرت فاطمه از هر نوع شرّ و بدی دور بودند. سپس امام صادق فرمودند: اگر امیرالمؤمنین با حضرت فاطمه ازدواج نکرده بودند، تا روز قیامت هیچ شخصی که هم کفو و هم شأن حضرت فاطمه باشد برای ایشان پیدا نمی‌شد چه از فرزندان آدم و چه غیر آن. (بحار الانوار، ۱۴۰۳ ق، ج ۲۹، ص ۳۴۰)