استاد محمد محمدی قائینی از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع «نگاهی به منهج فقهی مقام معظم رهبری» پرداخت.

این استاد درس خارج حوزه در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: با نگاهی به مباحث مطرح شده در کتاب شریف «ثلاث رسائل فی الجهاد» و دیگر مباحث فقهی مقام معظم رهبری، می توان به ویژگی هایی از تفقه ایشان پی برد که به صورت گذرا به برخی از آن ها اشاره می کنیم.

1- تکیه بر فقه جواهری:

استاد محمدی قائینی خاطرنشان کرد: اولین نکته ای که در منهج فقهی ایشان به چشم می خورد، جریان «فقه جواهری» است. تفقه ایشان تجلی فقه جواهری است. همان چیزی که امام راحل رضوان الله تعالی علیه بر آن تکیه داشتند. منظور از فقه جواهری آن شیوه از تفقه و استنباطی است که مبنای آن تفقه برهانی و استدلالی است.

وی افزود: شیوه کار مرحوم صاحب جواهر این بوده است که ابتدا به فحص و بررسی اقوال فقها می پرداختند، سپس انواع و طوایف مختلف استدلال ها را طرح می کردند، سپس از تناظر اقوال و استدلال ها با یکدیگر جمع بندی می فرمودند. این شیوه از تفقه، تفقهی است که بر مبنای برهان و استدلال، ناظر به اقوال فقها، فحص از آراء و استدلال ها، پرهیز از بساطت در استدلال و تفقه است.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: پس منظور امام راحل از فقه جواهری، تفقهی است که ریشه در منهج اصیل استنباطی فقهای عظام شیعه داشته و از همه عناصر دخیل در استنباط بهره برده می شود و متکی بر قواعد و مبانی است. بر خلاف شیوه ای که با بساطت، بدون اتکا به حجیت و بدون اعتنا به ضوابط پیش می رود و نوعی برداشت های ذوق محور یا استحسان محور است، نه استدلال محور. آنچه در منهج رهبری معظم انقلاب دیده می شود، اعتنا و اعتقاد عمیق به فقه جواهری است و استنباط بر اساس ضوابط و قواعد و اصول پیش می رود و دقیقا همان تفقه فنی و اصیل بین فقهای عظام شیعه است.

2- تتبع در اقوال فقها در طول تاریخ:

استاد محمد محمدی قائینی خاطرنشان کرد: آيت ‌الله خامنه ‌ای به اقوال فقها در طول تاریخ توجه ویژه دارند. برای مثال در بحث از «صابئین» ایشان ابتدا اقوال  شیخ مفید، شیخ طوسی، ابن جنید، علامه حلی و صاحب جواهر را در مسئله را به همراه أدله و استدلال های ایشان مطرح می کنند و از رهگذر اقوال متقدمین به نوعی #سیر_تاریخی مواجهه فقها با مسئله را بررسی می کنند.

وی افزود: بررسی اقوال فقها از متقدمین تا کنون موجب می شود تا انواع برداشت ها از مسئله، موضوع و قرینه هایی که در اختیار آن ها بوده است، روشن شود. تتبع در اقوال موجب می شود فقیه با عنایت به فهم فقهای بزرگ، تصویر دقیق تری از مسئله بدست آورد.

3- توجه به کلمات مفسرین در تبیین معنای آیات

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: همچنین در مواردی که در مسئله ای با آیاتی از قرآن کریم مواجه می شوند که در مسئله فقهی تعیین کننده است، برای فهم دقیقتر از آیه، به کلمات مفسرین توجه دارند. در بحث از صابئین و برای تبیین معنای آیه شریفه «إن الذین آمنوا .... و الصابئین» به کلام مرحوم طبرسی در مجمع البیان و نیز کلام علی بن ابراهیم قمی در تفسیر وی مراجعه و کلمات ایشان را نقل و بررسی می نمایند.

4- لغت شناسی:

این استاد درس خارج حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: یکی از وجوه قابل توجه در منهج مقام معظم رهبری، اعتنا به «لغت» و «لغت شناسی» است. ایشان برای تبیین موضوعات مسائل ابتدا به یک کار لغوی فنی می پردازند، با فحص در کلمات ارباب لغت، به نقد و تحلیل و بررسی و جمع بندی کلمات ایشان می پردازند. توانمندی در تحلیل لغوی، وی بروز در وزان یک لغت شناس، گویای بُعد مهمی از شخصیت علمی ایشان در قامت یک لغت شناس است.

5-  موضوع شناسی:

استاد محمد محمدی قائینی خاطرنشان کرد: نکته دیگری که از امتیازات مقام معظم رهبری به شمار می آید، عنایت به امر اساسی و محوری «موضوع شناسی» و توانمندی در تحلیل قوی موضوعات است. با نگاهی به تحلیل های ایشان در معنای لهو، هدنه، غناء، و... می بینیم که ایشان در کشف موضوع دارای نگاه نافذی هستند. در این زمینه ایشان با قوت در استدلال به نقد و بررسی کلام فقهای بزرگ پرداخته و آنچه أقرب به ثواب است، را بیان می کنند. آیت الله خامنه ای از راه علم لغت و قرینه یابی از روایات اشراف ویژه ای بر تحلیل موضوعات احکام دارند.

6- اعتقاد به فقه پویا و ناظر به مسائل عینی جامعه و حکومت

این استاد درس خارج حوزه افزود: حوزه باید به سمت پاسخگویی به مسائل جدید پیش برود. اسلامی که می گوید کافۀً للناس است، دین خاتم است، همه نیازهای بشر را در همه عرصه های زندگی را می تواند پاسخ گوید، باید بتواند مسائل جدید در قرن اخیر را پاسخ دهد. خیلی از افراد از پاسخ دادن به این امور شانه خالی می کنند. اگر حوزه به نتواند به نیازهای جدید پاسخ دهد، مشکلات متعددی ایجاد شده و کارآمدی فقه شیعی و روزآمدی آن زیر سوال می رود. بحمدلله اخیرا گام های خوبی در راه پاسخ به نیازهای نوپدید برداشته شده است که امیدوار کننده است.

وی اضافه نمود: با توجه به این مقدمه باید گفت از منظر مقام معظم رهبری فقه شیعی توانایی حل مسائل مستحدثه را دارد. از این رو مستحدثات را به فقه عرضه می کنند و معتقدند که فقه می تواند این امور را حل کند. از این روی برخی مسائل مبتلا به نظام اسلامی را مورد بررسی قرار می دهند و نتایجی که حاصل می شود، مبنای عمل در برخی حوزه های عمل در حکومت قرار می گیرد.

استاد محمد محمدی قائینی خاطرنشان کرد: اما یک نکته مهم که نباید از آن غفلت کرد، این است که ایشان فقه پویا را ذیل روش فقه جواهری پیگیری می کنند. برخی به صرف اینکه امروز باید نیازهای مستحدثه را پاسخ داد، با تکیه بر استحسانات و ذوقیات و رویکردهای روشنفکرمآبانه به اجتهاد می پردازند. این روش، فقه پویا به معنای مذموم است. اما مقام معظم رهبری در عین پرداختن به برخی مسائل مستحدثه، از روش فقه اصیل و جواهری دست نمی کشند و فقه معاصر را با منهج جواهری بررسی می کنند.

7- استظهارات نو و بدیع از آیات و روایات

استاد محمدی قائینی خاطرنشان کرد: یکی از نکات برجسته در تفقه حضرت آیت الله خامنه ای برخورداری از قدرت و جودت ذهن در تحلیل و تبیین مرادات اهل بیت علیهم السلام و تحلیل معانی روایات است. این امتیاز حتی در تحلیل های ایشان از روایات اخلاقی که در ابتدای درس خارج به آن اهتمام دارند، قابل مشاهده است. کلمات در عین برخورداری از معانی مشخص، گاه در یک سیاق خاص، حامل معانی عمیقی هستند که هر کسی توان فهم این لایه از معانی را ندارد. این دست از فهم ها و تحلیل های ویژه الزاما متکی به مقوله دانش نبوده و علاوه بر عنصر دانش، مولفه توفیق الهی نیز در آن مؤثر است. خدای متعال به برخی توفیق می دهد تا فهم ظریف و دقیقی از آیات و روایات پیدا کنند در حالی که افراد دیگر در مواجه با همین آیات و روایات تنها معانی ظاهری آن را اصطیاد می کنند.

8- استنباط قواعد جدید از آیات و روایات

این استاد درس خارج حوزه علمیه در ادامه بیان کرد: ما امروزه در اصول و فقه نیازمند قواعد جدید هستیم.  با ظهور نیازهای جدید باید قواعدی کشف کرد که به وسیله آن ها بتوان مشکلات نوپدید را حل کرد. برای مثال در مسئله «سیاق» باید گفت امروزه این عنصر در فهم و تحلیل بسیاری از مسائل مؤثر است در حالی که تا پیش از این میزان فهم و برداشتی که نسبت به سیاق وجود داشت محدود بود به این دو امر: یا سیاق مربوط به دلالت التزامی شناخته می شد و دلیل لبی به شمار می آمد و یا سیاق مربوط به دلالت مطابقی شناخته شده و دلیل لفظی به شمار می آمد.

وی در ادامه بیان کرد: در حالی که امروزه با اقسام جدیدی از #سیاق چون: سیاق تحدید، سیاق حصر، سیاق تنبیه، سیاق مکان و زمان مواجه هستیم. از این دست برداشت ها و تولید قواعد نو در کار فقهی آیت الله خامنه ای به چشم می خورد. همه این ها در کشف معانی  اثر گذارند.

استاد محمد محمدی قائینی خاطرنشان کرد: مقام علمی مقام معظم رهبری مخفی و مغفول مانده است و اینکه مباحث فقهی ایشان منتشر نمی شود جفای در حق ایشان است و موجب مغفول ماندن این بعد ایشان است.