به مناسبت فرا رسیدن اربعین حسینی، استاد حسن احمدی، از اساتید درس خارج حوزه علمیه قم، در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع‌رسانی نشست دوره‌ای اساتید، به تبیین جایگاه فقه اجتماعی در مکتب امامیه و تحلیل آثار آمرزش‌بخش زیارت امام حسین (ع) پرداخت.

/270/260/21/

این استاد درس خارج حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو با اشاره به پرسشی بنیادین در مورد غلبه «فقه فردی» بر «فقه اجتماعی» در رویکردهای رایج، به بررسی توازن میان احکام فردی و اجتماعی در فقه امامیه پرداخت.

فقه امامیه؛ توازن میان احکام تکلیفی و آداب اجتماعی

استاد حسن احمدی در پاسخ به این دیدگاه که فقه امامیه عمدتاً بر محور تکالیف فردی می‌چرخد، اظهار داشت: من با این برداشت موافق نیستم. فقه ما را می‌توان به دو بخش تقسیم کرد؛ بخشی مربوط به روابط بنده با خداوند و بخشی گسترده مربوط به روابط بین‌الشخصی و اجتماعی. بسیاری از احکام ما در رابطه با همسر، فرزند، همسایه و کل جامعه است.

وی با استناد به منابع روایی تأکید کرد: اگر به کتاب "وسائل الشیعه" و به‌ویژه "کتاب العشره" (آداب معاشرت) نگاه کنیم، می‌بینیم که حجم عظیمی از روایات به آداب وارد شدن بر مردم و قواعد معاشرت اجتماعی اختصاص دارد. اینکه شاید امروز تصور شود فقه تنها در حاله "بایدها و نبایدها" (احکام الزامی) است، به این دلیل است که بحث‌های مفصل فقهی بیشتر بر محور وجوب و حرمت می‌چرخد، اما این بدان معنا نیست که فقه از ابعاد اجتماعی تهی است. از شیخ طوسی و مرحوم مجلسی تا علما و فقهای معاصر، همواره کتبی در باب آداب معاشرت و روابط اجتماعی تالیف کرده‌اند که همگی بخشی از نظام جامع فقهی هستند.

جایگاه آداب زیارت در نظام فقهی و آثار آمرزش‌بخش آن

استاد احمدی در ادامه گفتگو، به موضوع ثواب‌های عظیم و شگفت‌آور زیارت امام حسین (ع) و پیوند آن با آمرزش گناهان پرداخت. وی با اشاره به آثار کلاسیک «مزار» از جمله آثار شیخ طوسی، شهید اول، ابن‌طاووس و در عصر معاصر مفاتیح‌الجنان شیخ عباس قمی، تصریح نمود: تمامی این آثار مستند به روایات هستند و جایگاه آن‌ها دقیقاً در دل فقه است. آثاری چون "کامل الزیارات" جعفر بن محمد بن قولویه و تالیفات مرحوم مجلسی، گواه بر این نکته است که زیارت و آداب آن، جزء تفکیک‌ناپذیر نظام فقهی ماست.

وی در تبیین رابطه میان ثواب‌های زیارت و آمرزش گناهان (با وجود حقوق‌الله و حقوق‌الناس)، خاطرنشان کرد: در فقه امامیه، در مورد مستحبات و سنن، قاعده‌ی "تسامح در سند" حاکم است؛ یعنی در این موارد، سخت‌گیری‌های شدید سندشناختی (که در احکام وجوب و حرمت دیده می‌شود) اعمال نمی‌شود. بنابراین، روایات مربوط به ثواب‌های عظیم زیارت و آمرزش گناهان، در چارچوب آداب و مستحبات فقهی قرار می‌گیرند و با مبانی فقهی ما کاملاً سازگارند.»

این استاد درس خارج حوزه اظهار داشت: زیارت امام حسین (ع) نه تنها یک عمل عبادتی، بلکه یک حرکت اجتماعی و معنوی است که می‌تواند انسان را از مسیر گناه به سوی آمرزش و کمال هدایت کند و این مسیر، کاملاً در چارچوب فقه اجتماعی و آداب زیارت تبیین شده است.

گستره‌ی رحمت؛ زیارت از راه دور و دسترسی همگانی به ثواب

استاد حسن احمدی در ادامه تحلیل خود، به موضوع «زیارت از راه دور» پرداخت و تأکید کرد: درگاه امام حسین (ع) چنان وسیع و باز است که هیچ‌کس از فیوضات آن محروم نمی‌ماند. وی با استناد به روایاتی که در آن، امام معصوم (ع) به زائری که توانایی حضور فیزیکی در مزار را ندارد، راهنمایی می‌کند تا در فضای باز، رو به قبله کرده و سلام بر امام حسین (ع) و ارواح مقدسی که در آنجا حضور دارند نماید، تصریح کرد: این روایات نشان می‌دهد که ثواب زیارت، تنها منحصر به حضور جسمانی نیست، بلکه هر کسی با اراده و قلبی صادق، حتی از راه دور، به سوی امام حسین (ع) نظر کند، از ثواب‌های عظیم این زیارت بهره‌مند خواهد شد.

تحلیل عقلانی ثواب و عقاب؛ تبیین جایگاه فضل الهی

این استاد درس خارج حوزه علمیه قم در پاسخ به پرسش مربوط به آمرزش گناهان از طریق زیارت، به تحلیل فلسفی و کلامی «ثواب و عقاب» پرداخت. وی اظهار داشت: از منظر عقل، بندگی و اطاعت از خداوند در واقع نوعی "شکر منعم" است. یعنی بنده به دلیل الزامات عقلانی، شکر خدای را به جای می‌آورد و نمی‌تواند ادعا کند که به خاطر عبادت‌هایش، طلبکارِ درجات بهشت است. بنابراین، دریافت ثواب، بر مبنای "استحقاق" نیست، بلکه بر مبنای "فضل و کرم" الهی است.

وی در تبیین تفاوت میان ثواب و عقاب افزود: در حالی که عقل، بنده را به خاطر عصیان و تخلف از تکالیف، مستحق تقبیح و عقوبت می‌داند، اما خداوند تبارک و تعالی به دلیل کرم خویش مجبور به عقوبت نیست. از این رو، زیارت امام حسین (ع) که خود تجلی ایثار در راه خداست، می‌تواند به عنوان وسیله‌ای برای جلب مغفرت الهی عمل کند و خداوند به فضل خود، عقوبت‌هایی را که بنده در پیشگاه عقل مستحق آن‌ها بود، کفاره نموده و از او می‌گذرد.

راهکار غفران حقوق‌الناس؛ کریمان در قیامت

استاد احمدی به یکی از پیچیده‌ترین مباحث فقهی، یعنی «غفران حقوق‌الناس» پرداخت. وی با اشاره به اینکه حقوق‌الناس تنها توسط خودِ طلبکار بخشیده می‌شود، دیدگاهی را مطرح کرد که بر اساس آن، در قیامت افرادی با پرونده‌های خیراتی عظیم و روحیه بخشندگی (اهل المعروف)، با پذیرش مسئولیت، طلبکارانِ افراد گنهکار را به رضایت خداوند و بخشش طلب‌ها سوق می‌دهند.

وی در جمع‌بندی نهایی تصریح نمود: همان‌گونه که در دنیا برخی انسان‌ها از مال و جان خود در راه دیگران می‌بخشند، در قیامت نیز این "کریمان" با توسل به فضل الهی، باعث رضایت طلبکاران می‌شوند تا راه نجات برای گناهکاران هموار گردد. این مکانیسم غفران، در سایه‌ی آثار زیارت و پیوند با اولیای الهی، برای مومنانی که در زندگی خود به سوی خیر حرکت کرده‌اند، محقق می‌شود.

تحلیل فنی تعارض و تزاحم در حقوق‌الله و حقوق‌الناس

 استاد حسن احمدی در پاسخ به پرسشی درباره تعارض میان «ثواب‌های مطلق زیارت» و «الزامات مطلق حقوق‌الناس»، به تبیین تفاوت میان تعارض و تزاحم پرداخت. وی اظهار داشت: از منظر برخی فقها، هر دو دلیل (ثواب زیارت و حق‌الناس) به صورت مطلق هستند و در محل اجتماع، با یکدیگر تعارض می‌کنند. اما در واقعیت، می‌توان این دو را در نقاط غیرمشترک جمع کرد؛ یعنی در جایی که حق‌الناس با حق‌الله تداخل نداشته باشد، هر دو در جای خود صادق‌اند.

وی در تکمیل این تحلیل افزود: از نظر عقلی هیچ مانعی وجود ندارد که خداوند تبارک و تعالی در قیامت، حتی کسانی را که حقوق‌الناس بر گردن دارند، به کرم خود و با رضایت بخشندگی طلبکاران، به بهشت ببرد. اما نکته این است که نباید به دنبال "ظهور قطعی" در روایات بود که بگوید زیارت لزوماً و بدون توبه یا جبران، منجر به بهشت می‌شود؛ بلکه این امر در حیطه فضل و اختیار الهی است.

سلسله‌مراتب تکالیف؛ از تزاحم ملاکی تا اولویت حفظ دین

در بخش پایانی گفتگو، بحث به سوی «فقه جبهه و جهاد» سوق یافت تا تفاوت میان تعارض و تزاحم در مقام عمل تبیین شود. استاد احمدی با ذکر مثالی فنی، تصریح کرد: در تعارض، دو دلیل با هم معارضه دارند، اما در "تزاحم"، دو دلیل هر دو درست هستند ولی انسان نمی‌تواند هر دو را در یک لحظه انجام دهد. در اینجا ملاک، "أهمّ فالأهمّ" یا همان اولویت‌بندی بر اساس اهمیت است.

وی برای روشن‌تر شدن این مطلب، به تصمیم راهبردی امام خمینی (ره) در تعطیلی موقت حج اشاره کرد و گفت: حج واجب است و حفظ دین و انقلاب نیز واجبی بنیادین است. در اینجا ما با "تزاحم ملاکی" روبرو هستیم؛ یعنی وقتی حفظ بیضه دین اولویت یابد، تکلیف حج به صورت موقت تعطیل می‌شود. این یک بیان فنّی فقهی است که نشان می‌دهد چگونه در مقام عمل، اولویت‌های الهی بر اساس مصلحت کل جامعه و دین تعیین می‌گردد.

استاد حسن احمدی در تکمیل بحث مربوط به غفران حقوق‌الناس، تبیین کرد که در قیامت، خداوند تبارک و تعالی نه تنها از کریمانِ جهان طلبکاران را راضی می‌سازد، بلکه این بخشندگی را برای خودشان نیز تضعیف نمی‌کند. وی تصریح نمود: خداوند به کریمانی که در قیامت با بذل و بخشش خود، بنده گنهکار را آزاد کردند، می‌فرماید که من نیز به همان اندازه و حتی بیشتر از کرم شما، به ثواب شما بیفزایم. این نشان‌دهنده این است که در نظام الهی، بخشندگی در دنیا و آخرت، همواره با پاداش مضاعف مواجه می‌شود.

توبه و غفران؛ میان امید به رحمت و احتیاط در عمل

این استاد درس خارج حوزه علمیه قم در ادامه، به تبیین رابطه میان گناه و آمرزش پرداخت و تأکید کرد که هرگز نباید از رحمت الهی ناامید شد. وی با استناد به آیه «قل یا عبادی الذین اسرفوا علی انفسهم لا تقنطوا من رحمة الله»، خاطرنشان کرد: توبه، خود کفاره است و تصمیم بر بازگشت به سوی خدا، موجب غفران می‌شود و خداوند نه تنها می‌بخشد، بلکه توبه‌کنندگان و تطهارت‌جویان را دوست دارد.

وی با این حال، نسبت به «تکّلف در گناه» هشدار داد و افزود: «هیچ‌کس نباید تصور کند که می‌تواند با تکیه بر ثواب‌های زیارت، به گناه روی آورد و سپس به زیارت امام حسین (ع) بیاید تا گناهانش پاک شود. عقوبت در این حالت، حق خداوند است و عقل نیز آن را می‌پذیرد. با این حال، اگر خداوند به سبب کرمی یا به دلیل برخی اعمال خیر، از گناهکاران درگذرد، این از فضل اوست و هیچ‌کس نمی‌تواند در حق خداوند اعتراض کند.

انعام الهی و آثار خیر؛ راهی برای نجات

استاد احمدی در جمع‌بندی نهایی، به این نکته پرداخت که برخی اعمال خیر، حتی در صورت وجود گناهان، می‌توانند زمینه‌ساز نجات باشند. وی با ذکر مثالی از حاتم طائی که به دلیل بخشندگی زیاد در زمره بهشتیان قرار گرفت، تبیین کرد: خداوند بذل و اطعام مردم را دوست دارد. اصل بهشت، "انعام" و بخشش خداوند است و او هر کس را که بخواهد و هر عمل خیری که مورد قبولش باشد، می‌تواند به بهشت ببرد.

وی در پایان تأکید کرد که زیارت امام حسین (ع) و سایر اعمال خیر، در کنار توبه صادقانه، ابزارهایی هستند که بنده را به مدار رحمت الهی نزدیک می‌کنند، اما نباید هرگز آن‌ها را به بهانه «ضمانت آمرزش»، ابزاری برای تسهیل در گناه قرار داد.