استاد قضائی نجف آبادی مطرح کرد؛

ملاصدرا در کلام بزرگان

وقتی تعبیرهای شهید مطهری و غیر ایشان را درباره ملاصدرا، علمیت و شخصیت ایشان ملاحظه می کنیم، پی می بریم که ایشان با حکمت متعالیه خود، نه تنها به جامعه اسلامی، بلکه به جامعه بشریت عنایت کرده است.

 

به مناسبت اول خرداد، بزرگداشت صدرالمتألهین شیرازی، استاد عباسعلی قضائی نجف آبادی با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، به گفتگو نشست.

 

وی در ابتدای گفتگو ضمن تسلیت ایام شهادت مولای متقیان امیر مؤمنان علی علیه السلام، به شخصیت ملاصدرای شیرازی اشاره کرد که در حوزه های مختلف، مانند حکمت و تفسیر خدمات بزرگی را انجام داد.

 

در رابطه با شخصیت ملاصدرا

این استاد حوزه علمیه قم در زمینه بیان بخشی از زندگینامه این حکیم بزرگ، گفت: ملاصدرا در روز نهم جمادی‌الاول سال ۹۷۹ قمری، در شیراز زاده شد و نام او را محمد نامیدند. خانواده ایشان، متنفذ و خود ایشان استعداد سرشاری داشتند.

 

وی افزود: با توجه به اینکه پایتخت در اصفهان بوده است، از این رو به حوزه اصفهان آمدند و از اساتید عظامی چون شیخ بهائی، میرفندرسکی و میرداماد تلمذ کرده است.

 

استاد قضائی خاطرنشان کرد: ایشان با توجه به ویژگی های بارز در بیان و قوت در اندیشه و همچنین با توجه به این که وارد فراگیری علوم فلسفی نیز شده بود، مورد رشک و یا خدای ناکرده تهمت برخی از قشریون قرار گرفتند؛ این امر سبب شد تا ایشان علی رغم میل خود و اساتید عظامشان، به کهک قم بیایند و هفت تا پانزده سال در اینجا بمانند و زندگی کنند.

 

این استاد حوزه علمیه قم افزود: صدرالمتألهین شیرازی در آنجا هم مشغول تحقیق و تدریس شدند و شاگردان خوبی را تربیت کردند و تألیفات خوبی را هم به رشته تحریر در آوردند؛

 

وی افزود: ایام سکونت در کهک برایشان با توفیق علمی همراه بود تا این که الله وردی خان، والی شیراز، مدرسه مهمی را در شیراز ساختند و از ایشان دعوت نمودند تا به موطن خود که شیراز است، برگردند و البته ایشان هم پذیرفتند.

 

استاد قضایی خاطرنشان کرد: نقل شده است که ایشان هفت بار با پای پیاده به سفر خانه خدا رفتند؛ در عین آن که برنامه های تدریس و تحقیق دقیق خود را در شیراز داشتند.

 

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم افزود: صدرالمتألهین در سفر هفتم که سفر آخر بود، در بصره مرحوم شدند و ایشان را به نجف اشرف برده و در جوار حرم منوّر امیرالمؤمنین علیه السلام به خاک سپرده شدند.

 

بعد علمی

وی بعد از بیان مختصری از زندگینامه صدرالمتألهین شیرازی، در بخش دیگری از این گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، به شرح بُعد علمی این حکیم بزرگوار پرداخت و خاطرنشان کرد: آن جنبه ای که ملاصدرا را ملاصدرا کرده است، جنبه علمی و موضوعات علمی ملاصدرای شیرازی رحمت الله علیه است.

 

استاد قضائی در ابتدای این بخش اضافه کرد: در زمینه موضوعات علمی که ایشان به آن پرداختند؛ از تفاسیر قرآن و موضوعات قرآنی که بگذریم، باید گفت که ایشان بنیان گذار «حکمت متعالیه» هستند.

 

این استاد حوزه علمیه قم در مورد شرح مختصری از «حکمت متعالیه» بیان کرد: وی در این راستا علوم استدلالی را که مشائیون بر آن تأکید می ورزیدند، استحکام و عمق بخشید و توسعه داد؛ از سوی دیگر امور عرفانی را که اشراقیون در پی آن بودند، استدلالی نمود و البته هر دو نوع از علوم استدلالی و عرفانی را مستند و بر اساس وحی و توحید قرار داد.

 

وی افزود: ایشان بنیانگذار حکمت متعالیه بود. ملاصدرای شیرازی علوم اشراقی و علوم حضوری که در اثر ریاضت کشیدن ها و کم صحبت کردن ها به دست می آمد، مستند و مستدل نمود. وی هر مسأله ای را که می توانست در علم حضوری مستند و مستدل کرد.

 

استاد عباسعلی قضائی نجف آبادی در توصیف بُعد دیگری از شخصیت ملاصدرای شیرازی به آثار و تألیفات ایشان اشاره کرد و در این زمینه اضافه نمود: صدالمتألهین هم کتاب هایی از نوع اسفار و تفسیر را می نگارد، و همچنین کتاب های دیگری از جنس کسر الاصنام الجاهلیة تا پاسخ به شبهات را هم مدّ نظر داشته باشد.

 

این استاد حوزه علمیه، در ادامه به اظهار نظر علمای بزرگی چون امام قدس سره و همچنین علامه طباطبایی رضوان الله تعالی علیه نسبت به این شخصیت حکیم، پرداخت؛

 

استاد قضائی افزود: حضرت امام در شرح چهل حدیث، ملاصدرا را فخر شیعه معرفی می‌کند و او را چنین لقب می‌دهد: «و جناب محقق فلاسفه و فخر طایفه حقه، صدر المتألهین، رضوان اللّه علیه»

 

این استاد حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: آیت الله سید احمد فهری در مقدمه ترجمه شرح دعای سحر امام خمینی قدس سرّه درباره حساسیت امام نسبت به ملاصدرا می‌نویسد: «(امام خمینی) از میان حکما و عرفاى گذشته علاقه خاصى به صدر المتألهین دارد و او را فردى محقق و متخصص دانست که بسیارى از معارف را فهمیده و چشیده و مشکلات و مسائل را حل کرده است. شنیده ‌‏ام که روزى در درس به عنوان تجلیل از مقام این فیلسوف عارف و در رابطه با تقدیر از علم و توبیخ کوته فکران که پیوسته درباره او سخنان ناشایست مى‌گویند، چنین فرموده است: «ملاصدرا و ما ادریک ما ملا صدرا؟! او مشکلاتى را که بوعلى به حل آن‏ در بحث معاد موفق نشده بود حل کرده است!»

 

وی اضافه نمود: حضرت امام در پیام مهم و تاریخی خود میخائیل گورباچف می‌نویسد: «از اساتید بزرگ بخواهید تا به حکمت متعالیه صدرالمتألّهین - رضوان اللَّه تعالى علیه و حشره اللَّه مع النبیین و الصالحین- مراجعه نمایند، تا معلوم گردد که: حقیقت علم همانا وجودى است مجرد از ماده و هر گونه اندیشه از ماده منزه است و به احکام ماده محکوم نخواهد شد.»

 

استاد نجف آبادی خاطرنشان کرد: امام خمینی در کتاب کشف الاسرار عبارت عجیبی درباره ملاصدرا دارد. ایشان می‌نویسد: «محمد بن ابراهیم شیرازی از بزرگترین فلاسفه الهی و مؤسس قواعد الهیه و مجدد حکمت ما بعدالطبیعه، او اول کسی است که مبدا و معاد را بر یک اصل بزرگ خلل ناپذیر بنا نهاد و اثبات معاد جسمانی با برهان عقلی کرد و خلل های شیخ الرئیس را در علم الهی روشن کرد و شریعت مطهره و حکمت الهیه را با هم ائتلاف داد، ما با بررسی کامل دیدیم؛ هر کس درباره او چیزی گفته از قصور خود و نرسیدن به مطالب بلندپایه اوست.»

 

علامه سید محمدحسین طباطبایی

این استاد حوزه علمیه قم، در ادامه بیان نظر علمای عظام نسبت به صدرالمتألهین شیرازی، به سخنان علامه طباطبایی رضوان الله تعالی علیه پرداخت.

 

وی افزود: علامه طهرانی در کتاب مهر تابان درباره نظر علامه طباطبایی نسبت به ملاصدرا می‌نویسد: «علّامه طباطبائى فلسفه صدر‌المتألّهین را به واقع نزدیکتر مى‏‌یافتند و خدمت او را به عالم علم و فلسفه به علّت تکثیر مسائل فلسفه که در این فلسفه، از دویست مسأله به هفتصد مسأله ارتقاء یافت، فوق العاده تقدیر مى‌‏ کردند و از اینکه صدرالمتألّهین تنها بدنبال مکتب مشّائین نرفته؛ و فلسفه فکرى و ذهنى را با اشراق باطنى و شهود قلبى جمع کرده، و هر دوى آنها را با شرع انور تطبیق نموده است بسیار تحسین مى‏‌کردند....

 

مرحوم استاد معتقد بودند که صدر المتألّهین فلسفه را از اندراس و کهنگى بیرون آورد، و روح نوینى در آن بخشید و جان تازه‌‏اى در او دمید؛ پس مى‌‏توان او را زنده کننده فلسفه اسلامیّه دانست و از اینها گذشته استاد ما نسبت به مقام زهد و بى اعتنائى بدنیا، به روش ارتباط با خدا، تصفیه باطن، ریاضات شرعیّه، انزوائى که صدر المتألّهین داشت و در کهَک قم به تصفیه سرّ مشغول شد و طهارت نفس را اهمّ از هر چیز شمرد، بسیار ارزش قائل بوده و تحسین مى‏‌نمودند.

 

و معتقد بودند که: غالب اشکالاتى که بر صدر المتألّهین و فلسفه او مى‌‏شود، ناشى از عدم فهم و عدم وصول ادراک بحاقّ مسائل اوست. گرچه خود ایشان نیز به بعضى از استدلالات او نظرهائى داشتند؛ ولى من حیث المجموع او را زنده کننده فلسفه اسلامیّه و از طراز فلاسفه درجه اوّل اسلام چون بوعلىّ و فارابى مى‏‌شمردند.»

 

علامه محمدرضا مظفر

استاد عباسعلی قضائی نجف آبادی در ادامه به بیان نظر علامه محمدرضا مظفر نسبت به شخصیت صدرالمتألهین اشاره کرد و گفت: علامه محمدرضا مظفر در مقدمه خود بر اسفار می‌نویسد: «سخن گفتن از صدرالدین محمد بن ابراهیم شیرازى قوامى، نویسنده کتاب اسفار که در بین مردم به ملاصدرا و در میان شاگردان مکتبش به صدر المتالهین مشهور است، برایم بسى لذت ‌‏بخش است.

من از عقل و خرد، روح بلند، نیروى مقاومت، آزاد اندیشى، بیان نیکو، کمال و پختگى اندیشه‏‌ها و صراحت در ابراز عقاید و افکار این مرد بزرگ، با وجود تکفیر و آن همه آزار که در حق وى رفته است، شگفت‏ زده ‏ام. ویژگى ‏هایى که برشمردم، پیش از آن که از تاریخ زندگى او درک کنم، از نوشته ‌‏ها و کتاب ‏هایش احساس نموده ام.»

 

 

حکمت متعالیه

این استاد حوزه علمیه قم، در بخش دیگری از گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، به بیان شرح مختصری از حکمت متعالیه پرداخت و در این باره خاطرنشان کرد: می توان گفت که قبل از ملاصدرا، علم  را به دو دسته تقسیم می کردند؛ یک عده از طریق استدلالات، و دسته دیگر از طریق ریاضت و اشراقی و عرفان به کسب علم اقدام می نمودند.

 

وی افزود: ملاصدرا با حکمت متعالیه اش، علوم استدلالی را هم با صراحت بیان کرد، هم تعمیق بخشید و هم روش استدلال را توسعه داد و این روش علمی را زنده و محکم نمود و فلسفه را از انقراض و کهنگی نجات داد؛

 

استاد قضائی اضافه نمود: در زمینه عرفان نیز باید گفت ملاصدرا مسائل عرفانی را با حکمت متعالیه اش مستدل نمود؛ و البته هر دو روش مشائیون و اشراقیون را تحت انوار آیات قرآن و وحی و توحید قرار داد.

 

شاگردان

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم، در ادامه به شاگردان صدرالمتألهین در زمان خودش و همینطور شاگردان ایشان در قرون بعد اشاره کرد و در این باره خاطرنشان کرد: ایشان دارای شاگردان بسیاری بودند که البته برخی از آنها معروف شدند؛ از جمله ملا محسن فیض کاشانی که بیش از 100 تألیف داشتند؛ از جمله در زمینه قرآن و ادبیات و احادیث.

 

وی افزود: از جمله جنبه های روشن روش ملاصدرا این نکته است که درب علم باز است و علم که نور است، محدود به روش بینش و استدلالی خودش تنها نیست؛ و شاگردان ایشان در محدوده های خودشان تفکر آزاد و نظر بلندی درباره علم داشتند، هر چند بر خلاف نظراستاد طی طریق کرده باشند. همان طور که خود ملاصدرا خلاف نظر استادش میرداماد در فلسفه طی طریق کردند.

 

استاد قضائی خاطرنشان کرد: شاگرد دیگر، داماد دیگرشان، مرحوم ملا عبدالرزاق لاهیجی بوده اند که البته ملاصدرا وی را فیاض نامید.

 

این استاد حوزه علمیه قم افزود: در قرون بعد، شاگردان بزرگ دیگری در مکتب ملاصدرا آمدند که در عصر حاضر می توان به مرحوم امام رضوان الله تعالی علیه، مرحوم علامه طباطبائی، مرحوم محمدی گیلانی و شهید مطهری از جمله آن افراد هستند که حکمت متعالیه را پرورش دادند.

 

اندیشه ملاصدرا و انقلاب اسلامی

وی در ادامه گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، به رابطه ملاصدرای شیرازی و انقلاب اسلامی پرداخت و در این باره خاطرنشان کرد: می توان گفت انقلاب اسلامی که به فرموده امام خمینی رضوان الله تعالی علیه انفجار نور بود، بسیار تحت تأثیر اندیشه های ملاصدرای شیرازی و قواعد ومبانی اسفار ایشان بوده است.

 

این استاد حوزه علمیه قم افزود: بر اساس دیدگاه های ایشان، در این دوران خطابه ها خوانده می شود، استدلال ها انجام می گیرد، دانشگاه ها و تألیفات ما تحت تأثیر ایشان است؛ به عبارت دیگر نهضت حکمت متعالیه ایشان، هم تأثیرگذار بوده است و هم رو به رشد است و در آینده هم تأثیر خواهد داشت.

 

استاد قضائی اضافه نمود: وقتی تعبیرهای شهید مطهری و غیر ایشان را درباره ملاصدرا، علمیت و شخصیت ایشان ملاحظه می کنیم، پی می بریم که ایشان با حکمت متعالیه خود، نه تنها به جامعه اسلامی، بلکه به جامعه بشریت عنایت کرده است.

 

وی در ادامه در مورد آینده این اندیشه گفت: علم دنباله یقین است، چه از راه صغری و کبری باشد، و چه ادله ای که بر علوم عرفانی آورده می شود.

 

این استاد حوزه علمیه خاطرنشان کرد: بی شک انقلاب  اسلامی ما از علوم عرفانی جدا نیست و بی شک قرآن و علوم اسلامی ما از علوم استدلالی جدا نیست.

استاد قضائی در ادامه به برخی از آیاتی که بیان استدلالی دارد، اشاره نمود:

  •  «قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ‏» (زمر 9)
  • «أَ لا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَ هُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ» (ملک، 14)
  • «إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ»‏ (نحل، 12)
  • «إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ‏» (رعد، 3)
  • «وَ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُها لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ»‏ (بقره، 230)

وی بعد از بیان این آیات خاطرنشان کرد: این آیات، دارای استدلال های بسیار بزرگی است که از جنس «یهدی من یشاء» است. ان شاء الله آینده، آینده قرآن و حاکمیت قرآن در آسمان ها و زمین ها است؛ و این معارف، از علومی خواهد بود که در همه عالم فراگیر خواهد شد؛ «ولو کره المشرکون»؛ «و لو کره الکافرون».

 

این استاد حوزه علمیه قم بعد از بیان جنبه استدلالی حکمت متعالیه که در آیات قرآن نیز تبلور داشته است، به جنبه اشراقی حکمت متعالیه پرداخت.

 

وی در ادامه ضمن اشاره به ایام ماه مبارک رمضان اضافه نمود: روزه گرفتن چه حال و هوای معنوی خوبی به انسان عطا می کند و چه کشفیاتی برای انسان، از جمله قرب به خدا به انسان دست می دهد. با دعاهای جوشن، ابوحمزه ثمالی، افتتاح و کمیل و دیگر ادعیه وارده، واقعا انسان را به چه اشراق ها و عرفان هایی می رساند.

 

 

استاد عباسعلی قضائی نجف آبادی در بخش پایانی این گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، خاطرنشان کرد: آینده، آینده اسلام است و شهوت و هواهای نفسانی، ثروت، تأمین نیازهای بشر نمی کند. در ادامه هم انقلاب، ادامه پیدا می کند و به پیروزی نهایی می رسد، یعنی معارف جامع قرآن و شیعیان، بر جهان حاکم می شود و بشر راه چاره ای ندارد، که راه های دیگر چاه هستند. راه متعالی همان راه قرآن است؛ و انقلاب اسلامی، طلیعه ظهور نور. /270/260/43

ج, 03/02/1399 - 11:10