استاد سعادتی مطرح کرد؛

کارکردهای وقف

یکی از کارکردهای وقف، گسترش علوم دینی است؛ کاملا مشخص است که بسیاری از حوزه های علمیه ما علاوه بر اینکه خودشان وقف هستند، وقف های متعددی دارند و علوم دین و ماندگاری و گسترش آنها مدیون وقف است.

 

به مناسبت فرا رسیدن 24 مهر که به عنوان «روز وقف» نامگذاری شده است، استاد اکبر سعادتی از اساتید حوزه علمیه قم، در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع «کارکردهای وقف» پرداخت.

 

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: وقف از جمله موضوعات کتب فقهی ما است و روایات فراوانی در این موضوع بیان شده است و باید گفت کارکردهای وقف، در گذشته فراوان بوده و همچنان کارکردهای وقف فراوان است و درآینده هم کارکردهای وقف فراوان خواهد بود.

 

گسترش علوم دینی

وی در ادامه بیان کرد: یکی از کارکردهای وقف، گسترش علوم دینی است؛ کاملا مشخص است که بسیاری از حوزه های علمیه ما علاوه بر اینکه خودشان وقف هستند، وقف های متعددی دارند و علوم دین و ماندگاری و گسترش آنها مدیون وقف است.

 

گسترش دین و معارف دینی

استاد سعادتی اضافه نمود: وقف همچنین موجب گسترش دین و معارف دینی می شود؛ ما شاهدیم که ماندگاری و گسترده شدن حسینیه ها و امام زاده ها مدیون وقف هایی است که برای آنها در نظر گرفته شده بود. حتی بررسی می کردم در کشورهایی که زمانی تحت لواء کمونیست بودند؛ مانند جمهوری های مسلمان نشین شوروی، معمولا دین و مذاهب و انسان های مذهبی از بین رفته است؛ بجز آنکه امام زاده ای در آنجا باشد.

 

وی در مقام بیان نمونه خاطرنشان کرد: امام زاده سید لر در اطراف تفلیس پایتخت گرجستان که منطقه ای شیعه نشین است و مردمی بسیار مذهبی در کنار آن زندگی می کنند و یا امام زاده حکیمه خاتون در جمهوری آذربایجان، از این قبیل هستند.

 

این استاد حوزه علمیه قم افزود: موقوفه هایی برای مراسم های دینی مانند عاشورا و ماه مبارک رمضان انجام می گیرد که باعث شده است گروهی از مذهبی ها در آنجا بمانند و مراسم را به نسل های بعدی شان منتقل کنند. بنابراین می توانیم بگوییم که بخش زیادی از گسترش دین و معارف دینی و شعارهای مذهبی مدیون وقف و موقوفات است.

 

حفظ میراث فرهنگی و فکری شیعه

استاد اکبر سعادتی در مورد این کارکرد وقف خاطرنشان کرد: ما می بینیم که کنار آستان حرم های اهل بیت علیهم السلام موزه ها و کتابخانه هایی است که دربردارنده نسخ خطی از دانشمندان و فقها و نویسندگان است که به آنها اهدا شده است و این آستان ها این نفایس را حفظ کرده اند.

 

وی افزود: اگر امروزه کسی بخواهد کتاب های فقهی و روایی ما را تکثیر کند، حتما لازم است تا به یکی از موزه ها و کتابخانه های وابسته به آن حرم ها سر بزند و نسخ خطی آنها را بررسی کند. در کتابخانه ملک تهران که وقف آستان قدس حضرت رضا علیه السلام است، تعداد زیادی از نسخ خطی مربوط به کتب روایی و فقهی جمع آوری شده است. پس یکی دیگر از کارکردهایی که وقف در طول تاریخ داشته است، حفظ میراث فرهنگی ما بوده است.

 

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: یک بررسی انجام دادیم و دیدیم حتی علوم غیر اسلامی، مانند پزشکی و .. هم در طول تاریخ و در کشورهای اسلامی و ایران مدیون وقف بوده است.

 

وی در همین راستا افزود: مدارس نظامیه که توسط خواجه نظام الملک که صدارت اعظم سلجوقیان را داشته، ساخته شده است. ایشان نظامیه های زیادی در هرات، بغداد، نیشابور، موصل، طبرستان ساخته است که موقوفات کلانی هم برای آن نوشته اند.

 

استاد سعادتی اضافه نمود: نوشته اند نظامیه بغداد، به مدرّسان و کارکنانش و طلاب علوم آنجا حقوق ماهیانه می داد. بازار و دکّان فراوانی که اطراف نظامیه بود؛ خرج طلاب و کارکنان و اساتید آنجا می شد. یکی از شاگردان نظامیه بغداد، سعدی شیرازی است. یکی از شاگردان نظامیه هرات، عبدالرحمن جامی است.

 

رصدخانه مراغه

این استاد حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: علی رغم نام آن، صرفا برای علوم نجومی نبوده است؛ در سفرنامه های متعددی که برای مراغه نوشته اند، بیان کرده اند که اینجا مرکز علمی است و علاوه بر نجوم، کارهای پزشکی و غیر پزشکی در آن انجام می شده است.

 

وی افزود: در آنجا خواجه نصیرالدین دانشمندان بزرگی را جمع کرده بود؛ حتی از چین و کشورهای مختلف و از ادیان مختلف؛ که برای آنها حقوق ماهیانه تعیین کرده بود؛ نوشته اند به خاطر نفوذی که در دربار هلاکو داشته است، موقوفات فراوانی را برای این مرکز ثبت کرده است؛ یعنی گسترش علوم غیر اسلامی هم در کشورهای اسلامی مدیون وقف بوده است.

 

ربع رشیدی در تبریز

استاد اکبر سعادتی اضافه نمود: یک شهرک علمی فرهنگی بوده است به نام ربع رشیدی که توسط رشیدالدین فضل الله همدانی، از وزرای غازان خان ساخته شده است.

 

وی افزود: شهرک بزرگی بوده است که مسجد، مدرسه و کتابخانه داشته است و دانشگاه بزرگی که علوم مختلفی را در آنجا تدریس می کردند. از هند، چین، مصر و شامات طلاب فراوانی در آنجا مشغول به تحصیل بودند. املاک فراوانی هم در عراق، افغانستان، گرجستان و آذربایجان برای آن مرکز قرار داده اند که به مدد آن موقوفات بوده است که آن دانشگاه توانسته است رشد نماید و مسائل علمی و فرهنگی، دینی و غیر دینی را در جامعه ایران و غیر ایران گسترش دهد.

 

دانشگاه تهران

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: خیلی از مخارج دانشگاه تهران از طریق موقوفات است که تأمین می شود. یا موقوفات بزرگ بنیاد افشار است که درباره زبان فارسی هزینه می شود. یعنی موقوفات در طول تاریخ می تواند در موارد غیر دینی هم لحاظ گردد؛ موقوفات در فرهنگ ایران و اسلام برای امور متعددی خرج می شد و گسترش فرهنگ فکری و علمی و دینی ما مدیون وقف بوده است.

 

استاد اکبر سعادتی اضافه نمود: با توجه به موقوفات و وقف ها مطالعه ای درباره فرهنگ گذشته مان داشته باشیم؛ در فضاهای مجازی به اسلام حمله می کنند؛ به عنوان مثال، می گویند چون اسلام احکام خاصی درباره سگ دارد، شاید نظر برخی از فقها در قدیم این بوده است که باید این حیوان را نابود کنند اما اگر یک نگاه به موقوفات در قدیم بیاندازیم، بسیار جالب است.

 

وی افزود: ایرج افشار کتابی درباره موقوفات یزد دارد.

نوشته است در روستای عزّآباد یزد، واقفی بخشی از اراضی بزرگی را وقف غذای سگ های کوه کرده است؛

یا در مورد موقوفات اصفهان نوشته اند که حدود 300 سال پیش زمین را وقف پرندگان گرسنه کرده اند؛

یا در مشهد و در موقوفات حضرت رضا علیه السلام آمده است که مکان هایی برای سگ های زوّار باشد؛

در شهرستان بشرویه زمین وقف شده است برای گربه های رها شده؛

نوشته اند که در یزد موقوفاتی برای پرندگان در روزهای برفی است.

 

وی خاطرنشان کرد: این وقف ها بیشتر کار مذهبی ها و معتمدین بوده است. این امر نشان می دهد که مذهبی های ما در طول تاریخ به این قسم از مسائل هم فکر می کردند.

 

 

استاد اکبر سعادتی در ادامه گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به این سؤال پرداخت: آیا فرهنگ وقف در حال حاضر مولد بوده است و آیا مردم حاضر هستند تا اموالشان را تحت نظر سازمان اوقاف قرار بدهند؟

 

وی در این زمینه بیان کرد: به نظر می رسد که این نگرش زیاد مثبت نیست؛ علت هم آن است که سازمان اوقاف بیشتر، جنبه دولتی پیدا کرده است؛ هر چند گوشه ای از آن زیر نظر رهبری هم قرار دارد؛ اما چون بالاخره از کانال دولت رد می شود، مردم زیاد به دولت اعتماد نمی کنند. در قدیم اوقاف زیرِ نظر علمایی بوده است که دور از حکومت بوده اند. شاید این امر، خود یک دلیل بوده باشد که مردم در این زمان به موقوفات اعتماد نکنند.

 

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: ما می دانیم که اوقاف و زمین های وقفی فراوان بوده است که در زمان رضا خان اینها را از بین برده اند. از آن زمان به بعد ذهن مردم به این سمت رفته است که مالِ خود را خودشان اداره کنند و به مدیریت دولت ندهند. از این رو نگرش نسبتا منفی به وقف وجود دارد.

 

وی افزود: ما در تبلیغ خودمان از وقف، می توانیم به این مسأله تأکید کنیم که اگر اوقاف زیر نظر دولت است، بالاخره یک کانال نظارتی از رهبر هم در آن هست که بیرون از دولت است؛ رهبری که خود مرجع تقلید است؛ به این گونه بیان شود که وقف در نظارت علما است. از این نظر مورد اطمینان بیشتر مردم می شود و اموال آنها هم از بین نمی رود. زمین های وقفی دو امضائی است و حتما امضای مدیر اوقاف هم باید پای آن باشد و مدیران وقف به راحتی نمی توانند آن را از بین ببرند. به نظر می رسد جنبه دولتی بودن وقف می تواند یکی از موانع در راه انجام وقف باشد.

 

استاد سعادتی در ادامه بیان کرد: اعتقادات مردم هم باید تقویت بشود البته از قدیم هم همین گونه بوده است؛ همه که واقف نبوده اند؛ واقفین بیشتر متدینین بوده اند.

 

وی اضافه نمود: البته نکته جالب توجه اینکه در زمان قاجاریه، خود حکومتی ها هم واقف بودند. مثلا یکی از راهکارها می تواند این باشد که خودِ حکومتی ها برای گسترش فرهنگ وقف جلودار شوند. بالاخره دولتی ها اگر اموالی را می توانند وقف کنند، پیشقدم شوند تا مردم هم به دنباله آنها کار را ادامه بدهند.

 

وی خاطرنشان کرد: ما شاهد آن هستیم که علما و مراجع عظام حفظهم الله در انجام وقف کوشا بودند؛ چه اینکه آیت الله العظمی سبجانی دام ظلّه العالی مؤسسه امام صادق علیه السلام را وقف نمودند. انجام وقف ولو در حدّ کم توسط خود علما و حتی طلاب، موجب گسترش فرهنگ وقف خواهد شد.

 

آینده وقف

استاد اکبر سعادتی در بخش پایانی گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید خاطرنشان کرد: در قدیم هر معضلی در پیش بود، با وقف حل می کردند. اکنون هم معضلاتی وجود دارد؛ مثلا:

الف: برای انسان های از کارافتاده، طلاب از کار افتاده یا دانشمندان از کار افتاده که طبیعتا درآمد ندارند؛ موقوفاتی برای کارافتادگان قرار بدهند.

ب: معضل ازدواج

ج: معضل مسکن: صاحبخانه هایی هستند که خانه های خود را تا یک سال و به صورت رایگان در اختیار زوج های جوان قرار می دادند تا آنها بتوانند با جمع کردن سرمایه، در آینده راحت تر خانه تهیه نمایند.

د: معضل تکثیر اولاد

ه: معضل تبلیغ بین الملل؛ موقوفات را به این سمت هدایت کنیم که در کشورهای دیگر مؤسسات و خانه هایی ساخته بشود که امکان تبلیغ و گسترش معارف در آنجا میسرتر شود.

/270/260/20/

 

پ, 07/24/1399 - 11:50