استاد شفیعی دارابی مطرح کرد؛

خدمات فرهنگی امام رضا علیه السلام

خدمات فرهنگی امام هشتم علیه السلام فراوان است. تربیت شاگردان، مناظرات با سران ادیان و مذاهب مختلف، تألیف و تدوین کتاب ها؛ اما رایج ترین خدمات فرهنگی امام هشتم علیه السلام، احادیثی است که از آن امام همام بر جای مانده است.

 

به مناسبت فرا رسیدن سالگرد شهادت امام شمس الشموس ابالحسن علیّ ابن موسی الرضا علیه آلاف التحیة و الثناء استاد سید حسین شفیعی دارابی از اساتید حوزه علمیه قم در موضوع «خدمات فرهنگی این امام همام» به گفتگو پرداخت.

 

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم از باب مقدمه خاطرنشان کرد: همه امامان معصوم علیهم السلام به عنوان خزّآن علم الهی و گنجینه های علوم پروردگار مطرح هستند؛ چه اینکه یکی از اوصاف آن انوار طاهرین در زیارت جامعه کبیره، همین تعبیر «خزّان العلم» است.

 

وی در ادامه بیان کرد: همه امامان معصوم علیهم السلام از علم لدنّی و «علم من عند الله» برخوردار بودند و همه آنها خزّان علم الهی هستند؛ ولی این صفت و منقبت همانند سایر مناقب عامّه و خاصّه آن بزرگواران ممکن است با توجه به شرایط زمانی و مکانی در زندگی یک امام بروز پیدا کرده باشد ولی در زندگی امام دیگر به جهت اینکه شرایط زمانی و مکانی آماده نبود، بروز نکرد؛ از باب نمونه می بینیم به امام باقر علیه السلام فقط باقر العلوم گفته می شود؛ با آنکه همه امامان معصوم شکافنده علوم بودند؛ ولی شرایط برای امام باقر علیه السلام فراهم بود و این صفت در ایشان بروز پیدا کرد؛ اما در زمان سایر امامان معصوم این شرایط مهیا نشد و از این رو این صفت هم بروز پیدا نکرد.

 

استاد شفیعی افزود: در مورد امام هشتم علیه السلام نیز که صفت معروف «عالم آل محمد علیهم السلام» درباره ایشان مطرح است. همه امامان معصوم عالم آل محمد هستند؛ چون همه آنها خزّان علم الهی هستند؛ ولی در عین حال تنها امامی که به صفت والا و ارجمند «عالم آل محمد علیهم السلام» توصیف شد، امام رضا علیه السلام است؛ این، نه به معنای آن است که بقیه ائمه اطهار از چنین صفتی فی نفسه برخوردار نباشند؛ شرایط زمانی و مکانی برای امام رضا علیه السلام مهیا بود تا به این صفت، شناخته شوند.

 

وی خاطرنشان کرد: علت اتصاف ایشان به چنین صفتی این است که در زمان مأمون عباسی شرایط به گونه ای فراهم شد که حضرت توانست خدمات علمی و فرهنگی فراوانی را عرضه بدارد. در ادامه به برخی از آنها اشاره خواهیم داشت.

 

تربیت شاگردان حدیثی

استاد سید حسین شفیعی خاطرنشان کرد: یکی از خدمات فرهنگی امام هشتم علیه السلام تربیت محدّثان بوده است؛ تربیت شاگردان در حوزه حدیثی بود.

 

وی افزود: فضایی که امام رضا علیه السلام به سر می برد، فضایی امنیتی بود اما امام هشتم علیه السلام در همین فضا توانست افرادی را در حوزه حدیثی بپروراند که اینها به نقل روایت معصومین و شخص امام رضا علیه السلام بپردازند.

 

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: مرحوم آیت الله العظمی بروجردی رضوان الله علیه در کتاب جامع احادیث شیعه اشاره ای به این مطلب دارد که در دوران امام رضا علیه السلام با آنکه زمینه های پلیسی و سیاسی مطرح بوده است اما آن حضرت توانست که شاگردان زیادی را بپروراند و به جامعه معرفی نماید.

 

وی خاطرنشان کرد: عبارت آیت الله العظمی بروجردی رضوان الله علیه این است: «ان عدد الکتب التی جمعت احادیث الشیعه فی زمان الامام الثامن علیه السلام وصل الی الاربعمأئة، ثم قام جمع من فضلاء اصحاب الطبقة السادسة من اصحاب الامام الرضا علیه السلام فی جمیع هذه الاحادیث الشریفة المتفرقة فی تلک الکتب ثم جمع تلامذتهم الاجلاء من امثال علی بن مهزیار الاهوازی والحسین ابن سعید الاهوازی تلک الاحادیث فی کتابین فکانا مرجعاً لعلماء الشیعة حتی قام ثقة الاسلام کلینی فی تألیف کتابه «الکافی» و الشیخ الصدوق فی کتابه «من لایحضره الفقیه» و الشیخ الطوسی فی کتابه «التهذیب» و «الاستبصار» و بهذا قد جمعت فی هذه الکتب الابعة الجوامع الحدیثیه الاولیة والثانویة باحسن وجه فکانت مرجعاً لعلماء الشیعة فی تلک الاعصار و الامصار و لأن جمیع احادیث تلک الاصول اجتمعت فی هذه الکتب الاربعة، قلت المراجعة لتلک الاصول تدریجیاً حتی ترکت»؛ یعنی در زمان امام رضا علیه السلام تعداد کتاب هایی که در آن زمان جامع احادیث شیعه شدند، به تعداد 400 کتاب می رسد.

 

وی افزود: این 400 کتاب از ناحیه شیعیان باید ترتیب داده شده باشند. از این رو در صفحه 91 از  کتاب «دروس فی نصوص الحدیثیة» آماری از شاگردان امام رضا علیه السلام بیان می کند که هر کدام کتاب هایی نوشته اند.

 

استاد شفیعی در این راستا افزود: در دوران امام رضا علیه السلام 77 نفر از اصحاب امام، 207 کتاب حدیثی را تألیف کرده اند؛ از جمله آنها:

«حسین بن سعید»، 30 کتاب

صفوان بن یحیی 16 کتاب

محمد بن عمر الواقدی 28 کتاب

موسی بن القاسم، 15 کتاب

 

وی اضافه نمود: مرحوم شیخ طوسی رضوان الله علیه کسانی را که از امام رضا علیه السلام روایت نقل کرده اند، در کتاب رجالی اش به 318 راوی رسانده است؛ از این رو یکی از خدمات فرهنگی امام رضا علیه السلام، پرورش و تربیت شاگردان بود که بتوانند حدیث نقل کنند و احادیث را گردآوری کنند.

 

مناظره با پیروان ادیان مختلف

این استاد حوزه علمیه قم اضافه نمود: یکی از این خدمات فرهنگی مناظراتی بود که یا از طریق مأمون یا از طریق دیگر ترتیب داده می شد و امام علیه السلام با سران ادیان مختلف و مذاهب گوناگون و حتی نمایندگان اقلیت های مذهبی آن روز در منظر مردم گفتگو داشتند و حضرت علیه السلام در تمام مناظرات پیروز شدند و دیگران اعتراف به شکست خود در مواجهه با امام داشتند و به همین جهت حضرت علیه السلام به عالم آل محمد علیهم السلام معروف شدند.

 

وی افزود: مرحوم شیخ صدوق رضوان الله علیه در عیون اخبار الرضا، علامه مجلسی در جلد 49 بحار الانوار و مرحوم عطاردی در کتاب «مسند امام رضا»، جلد دوم به نقل این مناظرات پرداخته اند که مهمترین این مناظرات، 7 مناظره است.

اول مناظره با جاثلیق: پیشوای عیسویان و مسیحیان

دومین مناظره: مناظره با رأس الجالوت؛ رأس الجالوت، پیشوای یهودیان

سومین مناظره، مناظره با هربز اکبر یا هیربد اکبر، بزرگِ زردشتیان

چهارم مناظره با عمران صابئی از پیروان حضرت یحیی علیه السلام و جزو سران صابئیان

پنجمین مناظره با سلیمان مروزی، عالم بزرگ و معروف در خطه خراسان در حوزه علم کلام

ششمین مناظره با فردی ناصبی به نام «علی بن محمد جهم» که هم ناصبی بوده است و هم دشمنی اهل بیت علیهم السلام را در دل داشته است.

هفتمین مناظره با ارباب مذاهب مختلف بوده است که در بصره عراق برگزار شده است.

 

 

استاد شفیعی خاطرنشان کرد: امروز ارادتمندان به آن حضرت می توانند این مناظرات را مطالعه و از آنها الگوبرداری کنند. در مناظرات با مخالفان دین و اهل بیت و منکران وحی می توان این مناظرات را ببینند و از آنها الگوبرداری کنند و برنامه ریزی داشته باشند تا در گفتمان ها کم نیاورند و در این زمینه ها راهکار را از امام رضا علیه السلام بگیرند؛ در تمام این مناظرات همه طرف های مناظره به عجز خود و به حقانیت امام رضا علیه السلام اعتراف نمودند.

 

تدوین کتاب های متنوع

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه به یکی دیگر از خدمات علمی و فرهنگی امام هشتم علیه السلام، یعنی تدوین کتاب های متنوع و متعدد اشاره بود.

 

وی افزود: اگر چه شاگردان حضرت علیه السلام هم به تألیف دست زده اند؛ اما شخص امام رضا علیه السلام هم دست به قلم شده اند و از این رو برخی از کتاب ها به ایشان منتسب شده است. البته برخی از محققین این انتساب ها را قبول ندارند؛ ولی همه اینها مطرح است؛ من هم نمی خواهم بگویم که همه این انتساب ها قطعی است؛ و البته ممکن است بعضی از این انتساب ها جای خدشه داشته باشد؛ ولی یکی از خدمات امام رضا علیه السلام این بوده است که ایشان اهل قلم بوده اند؛ چه اینکه احادیثی در باب کتابت هم داریم؛ از جمله: «قیّدوا العلم بالکتابة».

 

استاد سید حسین شفیعی خاطرنشان کرد: برای امام رضا علیه السلام این زمینه فراهم شد که به تدوین برخی از کتاب ها بپردازد. برخی از اینها را فهرست وار اشاره می کنم و البته هر کدام از این موارد شاید نیاز به بررسی داشته باشد.

 

الرسالة الذهبیة

وی در ادامه بیان کرد: یکی از کتاب هایی که خیلی هم معروف است، کتابی است تحت عنوان «الرسالة الذهبیة»؛ رساله ای که در مورد مسائل طبی بحث می کند؛ امام علیه السلام به تقاضای مأمون این رساله را نوشته است و چون مأمون دستور داد تا این رساله را با آب طلا بنویسند، به رساله ذهبیه معروف شده است.

 

مجالس الرضا علیه السلام مع اهل الایمان

این استاد حوزه علمیه قم در مورد این کتاب خاطرنشان کرد: یکی از پیروان امام علی بن موسی الرضا علیه السلام، آن مجالس علمی را گردآوری و به رشته تحریر در آورده است.

 

وی افزود: نجاشی که خود، از رجالیون شیعه است، بیان می کند: «حسین بن محمد الفضل ابومحمد شیخ من الهاشمیین ثقه... صنّف مجالس الرضا علیه السلام مع اهل الایمان»

 

امالی الامام الرضا علیه السلام

استاد شفیعی افزود: این صحیفه را «ابوالحسن علی بن علی الخزاعی» برادر شاعر بزرگ شیعی یعنی دعبل خزاعی نقل کرده است. شیخ طوسی به همین سند از این کتاب روایت نقل نموده است.

 

وی افزود: یکی از محققان به نام سید محمد رضا جلالی حسینی احتمال داده است که این همان کتابی باشد که نجاشی آن را ذکر کرده است. در مقدمه المعجم المفهرس الالفاظ احادیث البحار 20 مورد از تألیفات امام رضا علیه السلام را نام می برد.

 

کتاب الاهلیلجة

استاد سید حسین شفیعی در ادامه گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید و در ادامه بیان از کتاب های منسوب به امام رضا علیه السلام، به کتاب «الاهلیلجة» اشاره و خاطرنشان کرد: علامة سید محسن امین فرمود: «فیه حجج بالغة و مطالب جلیلة فی علم الکلام»

 

وی افزود: کتب دیگری نیز برای امام علیه السلام شمرده اند که عبارت است از: کتابی که وریزة بن محمد روایت کرده. کتابی به روایت علی بن مهدی، نسخه متبوعة بزرگی به روایت محمد بن عبدالله و نسخه های دیگر و «مسائل» به روایت معاویة بن سعید و «مسائل» به روایت حسن بن علی الوشاء و مسائل و کتب دیگری که در مجموع به بیست نسخه می رسد.

 

این استاد حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: البته برخی در صحت انتساب این کتب به امام تردید کرده اند از جمله: دکتر مجید معارف می گوید: «برخی از محققان آثاری به امام نسبت داده اند، از جمله: فقه رضوی، رساله ذهبیه در طب، رسالة محض الاسلام، پاسخ به مسائل ابن سنان و کتاب علل ابن شاذان که انتساب آنها مورد تردید است.» و در این بارة ارجاع داده است به تحلیلی از زندگانی امام رضا علیه السلام از محمد جواد فضل الله، معرفة الحدیث محمد باقر بهبودی، سیرة الائمّه هاشم معروف حسنی و مجموعه آثار نخستین کنگره امام رضا علیه السلام. وی می گوید: آنچه به آنان منتسب گردیده نوعاً از مجعولات غلات است. زیرا شرایط امامان اجازه این امور را به آنان نمی داده است.

 

 استاد سید حسین شفیعی در ادامه بیان کرد: خدمات فرهنگی امام هشتم علیه السلام فراوان است. تربیت شاگردان، مناظرات با سران ادیان و مذاهب مختلف، تألیف و تدوین کتاب ها؛ اما رایج ترین خدمات فرهنگی امام هشتم علیه السلام، احادیثی است که از آن امام همام بر جای مانده است.

 

وی افزود: این احادیث فراوان است اما از باب تبرک و تیمّن به یک روایت اشاره می کنیم:

«وَ سُئِلَ علیه السلام عَنِ‏ السَّفِلَةِ؛ فَقَالَ: مَنْ كَانَ لَهُ شَيْ‏ءٌ يُلْهِيهِ عَنِ اللَّهِ.» (ابن شعبه حرانى، حسن بن على، تحف العقول؛ ص: 442- قم، چاپ: دوم، 1404 / 1363ق.)

از امام رضا علیه آلاف التحیة و الثناء در مورد «سفله» سؤال شد؛ سفله کارهای پست و زشت و ناخوشایند و دور از شأن آدمی است.  حضرت سلام الله علیه در پاسخ فرمودند: هر چیزی است که آدمی را از یاد خدا باز بدارد و موجب غفلت از یاد خدا بشود.

 

این استاد حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: گاه ممکن است که مال باشد، گاه دل باختگی به مقام، یا دل باختگی به عناوین و القاب، به شهرت، حتی به علم و گاه دل باختگی به مسائل جنسی و غریزی و به طور کلی هر چیزی که موجب شود انسان به خاطر دل بستگی به آن از یاد خدا باز بماند، آن کار، کار سفله لحاظ می شود.

 

استاد سید حسین شفیعی دارابی در کلام پایانی افزود: امیدواریم که خدا به آبروی امام هشتم علیه السلام همه ما را از کسانی قرار بدهد که یاد خدا را همواره در زندگی مان حفظ کنیم و از غفلت ذکر و یاد خدا دور نباشیم و آنچه که موجب غفلت از یاد خدا شود، از ما دور باشد.

/270/260/20/

 

 

ش, 07/26/1399 - 15:55